Wilno i Wileńszczyzna
Małgorzata Kozicz

Wadliwe kody pamięci czyli jak przekłamujemy historię

"Polskie obozy koncentracyjne", "Swoi strzelali do swoich", "Na Wileńszczyźnie mieszkają spolonizowani Litwini" - to tylko nieliczne przykłady tak zwanych wadliwych kodów pamięci, czyli narracji, która ma na celu utrwalenie błędnego obrazu historii. Z czego wynika to zjawisko, jakie są jego aspekty historyczne, polityczne, społeczne, prawne i czy można skutecznie walczyć z przekłamaniami - tym zagadnieniom była poświęcona dyskusja zorganizowana z inicjatywy Instytutu Polskiego w Wilnie przy wsparciu ambasady RP w Wilnie w Fundacji Otwartej Litwy. Pretekstem do rozmowy była książka "Defective codes of memory" ("Wadliwe kody pamięci"), której redaktor naukowy Artur Nowak-Far był gościem specjalnym spotkania.

Uczestników dyskusji przywitali zastępca ambasadora RP Maria Ślebioda oraz dyrektor Instytutu Polskiego w Wilnie Marcin Łapczyński. Spotkanie moderował redaktor portalu bernardinai.lt Donatas Puslys.

„W gronie prawników zauważyliśmy, że w świecie, zwłaszcza w mediach, dużo jest takich określeń, które mylnie w sposób skrótowy określają istotne dla ludzkości wydarzenia historyczne. Są to krótkie, chwytliwe określenia, które dobrze zapadają w pamięć – na przykład „polskie obozy koncentracyjne” czy „ludobójstwo ormiańskie”. Zdawałoby się, nikt nie może pomyśleć, że to Ormianie dokonali mordów, bo wszyscy wiedzą, że tak nie jest. Ale nie powinniśmy wychodzić z założenia, że inni wiedzą to, co my wiemy. Dla osób młodych, które jeszcze nie ukończyły swojej edukacji, taka dezinformacja może być bardzo szkodliwa” – mówił o idei powstania książki  „Defective codes of memory”  jej redaktor naukowy, prof. Artur Nowak-Far, były wiceminister spraw zagranicznych RP.

„W odniesieniu do takich kwestii, które dotyczą dialogu między narodami, każdy naród ma prawo do opowiadania własnej historii. Wtedy narracja będzie koncentrowała się na nim i oglądała świat jego oczami. Zakładamy jednak, że historia ma nas, ludzi, czegoś nauczyć. Mamy też obowiązek przekazywać narrację w sposób moralny. To dwa wyznaczniki godziwej narracji. Możemy sobie – Litwini, Polacy, Niemcy, Czesi – opowiadać sobie różne rzeczy o naszej historii, ale jeśli zapomnimy o tych dwóch rzeczach, narracja stanie się niegodziwa” – podkreślił prof. Nowak-Far.

Jak powiedział, w książce przyjrzano się przejawom medialnym, aspektom prawniczym i językowym wadliwych kodów pamięci – skąd biorą się takie czy inne sformułowania, co one oznaczają.

„Walcząc z wadliwymi kodami pamięci, stajemy w obronie jakiegoś porządku moralnego, przeciwko robieniu ofiar z katów i odwrotnie. Jeżeli nie przeciwstawimy się wadliwym kodom pamięci, obudzimy się w świecie, w którym staną się one powszechną narracją” – zauważył redaktor książki.

Jak dodał, jedną z najbardziej zaskakujących rzeczy podczas pracy nad książką okazało się odkrycie, że internauci, początkowo postrzegani jako chaotyczni, wręcz nihilistyczni użytkownicy, są bardzo odpowiedzialni, korygują siebie nawzajem i zależy im na prostowaniu kłamliwych sformułowań. Tymczasem znacznie mniejszą odpowiedzialnością wykazują się politycy i media mainstreamowe.

Zdaniem  prof. Šarūnasa Liekisa, dziekana Wydziału Nauk Politycznych i Dyplomacji Uniwersytetu Witolda Wielkiego, problematyka wadliwych kodów pamięci jest skomplikowana w każdym państwie.

„W narracjach narodowych przyjmują się pewne dogmaty, których zmiana jest skomplikowanym i bolesnym procesem. Na przykład na Litwie przez długi czas obowiązywała narracja historyczna nawiązująca do okresu międzywojennego. Ta opowieść miała wiele swoich wewnętrznych kodów, które różnią się, gdy mówimy o relacjach mniejszości i większości, kulturze litewskojęzycznej i polskojęzycznej. Wiele sporów wywołuje problematyka Litwinów-Żydów, Litwinów-Polaków, miejsca Armii Krajowej w historii Litwy” – mówił Liekis.

„Historia nie podlega politycznym ograniczeniom. Rozumiem pierwiastek kontroli, na Litwie związany na przykład z używaniem symboli sowieckich w przestrzeni publicznej, gdy jednak akademickie interpretacje są ograniczane przez politykę, powstaje szereg problemów – reglamentacja prawna, wolność słowa, kwestia, na ile potrafimy tolerować odmienną opinię” – wymieniał naukowiec.

Jak zauważył Aurimas Švedas, historyk z Uniwersytetu Wileńskiego, geneza wadliwych kodów na Litwie pochodzi z różnych epok – zaczynając od Rosji carskiej, kończąc na Związku Radzieckim.

„Kilka przykładów takiej wadliwej narracji: Wielkie Księstwo Litewskie jest historycznym nieporozumieniem, chrześcijaństwo zniszczyło litewską tożsamość i cywilizację pogańską, WXL jest tworem Białorusinów, imperium carskie uratowało Litwinów przed staniem się Polakami. Nie było sowieckiej okupacji, 13 stycznia swoi strzelali do swoich, a w kontekście przynależności do sowieckich struktur partyjnych: i wtedy pracowaliśmy dla dobra Litwy. Wreszcie najnowsze – w Unii Europejskiej Litwa się wynarodowi. W każdym z tych stwierdzeń jest kontekst polityczny. Tych przekonań funkcjonujących w świadomości nie da się zlikwidować za pomocą środków politycznych. Gdy zidentyfikujemy problem, będziemy mogli dopasować konkretne rozwiązania. Przede wszystkim jednak ważne jest podnoszenie ogólnego poziomu wykształcenia społeczeństwa” – uważa Švedas.

Narracja historyczna ma wpływ na politykę oświatową i konkretne działania w dziedzinie edukacji – jest przekonany nauczyciel historii z Gimnazjum św. Krzysztofa Vytautas Toleikis.

„Na przykład część Litwinów jest święcie przekonana, że na Wileńszczyznie żyją spolonizowani Litwini. Skoro w to wierzymy, mamy hipotezę, że kiedyś się nawrócą, po 10-20 latach naszego aktywnego udziału, tłumaczeń i przekonywań staną się Litwinami. Z kolei propozycja zajęć fakultatywnych z języka polskiego w szkołach litewskich spotkała się z reakcja histeryczną. Tak samo propozycja założenia w Poniewieżu jednego polskiego gimnazjum, by ludzie mogli uczyć się tego języka, kultury i stawali się pomostem między narodami. Nie dało się o tym normalnie rozmawiać” – opowiadał Toleikis.

„Litwini mają skrajne oceny. Nie potrafią sobie uświadomić, że jest mnóstwo ludzi, którzy czują się i Polakami, i Litwinami. Media nie mówią o tym, że w litewskim Gimnazjum Tysiąclecia dzieci podczas przerw rozmawiają ze sobą po rosyjsku, bo są dwujęzyczne, trójjęzyczne. Nasz daltonizm historyczny nie pozwala nam tego przyznać” – podkreślił nauczyciel.

W opinii Ronaldasa Račinskasa, dyrektora wykonawczego Międzynarodowej Komisji Oceny Zbrodni Okupacyjnych Reżimów Nazistowskiego i Sowieckiego na Litwie,  to właśnie postacie, które kształtują dyskurs publiczny, wypowiadają się w najbardziej radykalny sposób.

„Jedna flanka widzi tylko jedną stronę, druga dokładnie na takich samych zasadach widzi zupełnie odmiennie – jedni i drudzy są święcie przekonani o swojej racji. Z czego to wynika? W formowaniu swoich poglądów człowiek opiera się na swoim doświadczeniu, doświadczeniu swoich bliskich i to są czynniki najważniejsze” – mówił Račinskas.

Chociaż odgórne formowanie narracji jest bardziej typowe dla państw autorytarnych, to jednak, według prelegenta, nie da się prowadzić działalności oświatowej bez wyznaczenia pewnych punktów odniesienia.

„Państwo powinno mieć swoją narrację i przynajmniej nie robić błędów w jej kształtowaniu. Na przykład dzień 13 stycznia, obchodzony na Litwie na smutno, z zapalaniem świec w oknach, do niedawna z czarną wstęgą. Tymczasem jest to jedno z naszych największych zwycięstw, Bitwa pod Grunwaldem XX wieku, przełom na skalę europejską. Tak, zginęli ludzie, są ofiary, pamiętamy o nich i czcimy. Ale minął już pewien okres, gdy możemy spojrzeć z perspektywy na te wydarzenia i ocenić ich wagę. Nie mówimy przecież dzisiaj o tym, że w Bitwie pod Szawlami czy Bitwie pod Grunwaldem zginęli ludzie” – rozważał Ronaldas Račinskas.

„Mniej dojrzałe państwo opiera swoją pamięć historyczną na wąskich osobistych narracjach. Dojrzałe społeczeństwo potrafi spojrzeć z dystansu, przez pryzmat wartości ogólnoludzkich i bardziej obiektywnie” – podsumował Račinskas.

Tagi:

Więcej informacji
Radio Znad Wilii


Radio ZW FUN


Spaudos, radijo ir televizijos rėmimo fondas
Radar Wileński – Poinformuj nas!