Polskość na Litwie ma zabarwienie polityczne

“Wileńszczyzna zainteresowała nas dlatego, że ten region doczekał się w ciągu ostatnich kilku lat sporo zainteresowania w dyskursie publicznym na Litwie"- mówi jedna ze współautorów pracy naukowej “Etniczność i tożsamość na Wileńszczyźnie: Przejawy, czynniki i konteksty”, socjolog Monika Frėjutė-Rakauskienė.

Dorota Skoczyk
Polskość na Litwie ma zabarwienie polityczne

Autorzy monografii Fot. Dorota Skoczyk

Autorzy monografii “Etniczność i tożsamość na Wileńszczyźnie: Przejawy, czynniki i konteksty” badają procesy etniczne na Wileńszczyźnie na płaszczyźnie międzydyscyplinarnej. W pracy są omówione m. in. procesy historyczne, wizerunek Polaków na Litwie w mediach litewskich, polityka pamięci historycznej prowadzona przez instytucje samorządowe, rola placówek oświatowych oraz organizacji pozarządowych w kształtowaniu tożsamości etnicznej na Wileńszczyźnie. Materiały zostały zebrane w latach 2013-2014 podczas badań socjologicznych w terenie w celowo wybranych miejscowościach (Soleczniki, Święciany oraz Ejszyszki). Badanie jest dopełnione analizą literatury naukowej oraz analizą popularnych mediów litewskich.

Wileńszczyzna w dyskursie publicznym zajmuje szczególne miejsce

Badaczy Litewskiego Centrum Badań Społecznych w szczególności interesował proces formowania tożsamości przez takie czynniki jak prasa, szkoła, organizacje społeczne i kulturowe.

“Zainteresował nas wieloetniczny region mieszczący się na południowym wschodzie Litwy między innymi dlatego, że doczekał się on w ciągu ostatnich kilku lat sporo zainteresowania w szczególności w dyskursie publicznym. Często w wypowiedziach publicznych politycy czy inni działacze kwestionują lojalność mieszkańców tego regionu, można usłyszeć tezę o podatności mieszkańców na propagandę rosyjską. Taki dyskurs często jest oparty na stereotypach”- mówi jedna ze współautorów pracy naukowej socjolog Monika Frėjutė-Rakauskienė.

Choć badano wszystkie grupy etniczne, najwięcej uwagi poświęcono polskiej mniejszości, ponieważ stanowią oni najliczniejszą grupę w badanym regionie. Badacze przeprowadzili około 125 dogłębnych wywiadów głównie z Polakami, ale też Rosjanami, Litwinami, Białorusinami.

“Chcieliśmy spojrzeć na Litwę południowo-wschodnią pod nieco innym kątem, zbadać proces formowania się tożsamości mieszkańców”- podkreśliła Frėjutė-Rakauskienė. Szczególnej analizie poddano działalność organizacji społecznych, wybór szkoły dla dzieci. Przeprowadzono szereg wywiadów, na podstawie których analizowana była samoświadomość mieszkańców swojej przynależności narodowej.

Chcieliśmy zbadać głównie czynniki i środowisko, które formuje tożsamość etniczną

“Warto podkreślić też, że swoje badania oraz spostrzeżenia opieramy na tezach naukowców, którzy tożsamość postrzegają jako coś płynnego, zmiennego i ulegającego istotnym wpływom poszczególnych grup, z którymi osoba jest powiązana”- mówi Monika Frėjutė-Rakauskienė.

“Najwięcej wywiadów przeprowadziliśmy w Solecznikach, Ejszyszkach oraz Święcianach. Te miejscowości zostały wybrane celowo. W Solecznikach i Ejszyszkach mniejszości stanowią większość populacji, w Święcianach są w mniejszości.”- mówi Frėjutė-Rakauskienė. Kontekst historyczny został potraktowany jako jeden z czynników, który formuje tożsamość mieszkańców również na dzień dzisiejszy.

„Spodziewamy się również, że publikacja zainteresuje polityków i działaczy społecznych, których działalność jest bezpośrednio związana z mniejszościami etnicznymi oraz którzy tworzą politykę dot.mniejszości na Litwie”- mówi jedna z autorek książki. Monografia jest napisana w taki sposób, żeby zainteresowała nie tylko naukowców, ale każdego mieszkańca Litwy. Badacze ubolewają, że zbyt wielu mieszkańców Litwy informację o sprawach Polaków czerpie tylko z prasy, wypowiedzi polityków.

Rola organizacji oraz instytucji w formowaniu tożsamości. Fenomen polskich organizacji

Choć na co dzień etniczność w życiu badanych mieszkańców nie odgrywa bardzo wielkiej roli, jest kilka sfer w których jest w pewien sposób “aktywowana”. Jedną z tych dziedzin jest działalność instytucjonalna oraz organizacje kulturowe i społeczne. Z obserwacji wynika, że jednym z głównych czynników skłaniających mieszkańców do jakiejś działalności instytucjonalnej lub organizacyjnej, jest właśnie poczucie przynależności do pewnej grupy etnicznej. Inaczej mówiąc, np. mniejszości narodowe zrzeszają się w organizacje i stowarzyszenia po to, żeby pielęgnować swoją tożsamość etniczną”- mówi Frėjutė-Rakauskienė. Zauważa również, że w przypadku Polaków na Wileńszczyźnie można stwierdzić, że coraz więcej organizacji powstaje nie w celu pielęgnowania tożsamości etnicznej, tylko z pobudek obywatelskich, kulturowych. Organizacje te, chociaż zakładane przez Polaków, nie są skierowane wyłącznie do mieszkańców narodowości polskiej, lecz do szerszego kręgu odbiorców.

Oznacza to być może, że młodzież polska na Wileńszczyźnie nie widzi wielkiego zagrożenia utraty swojej tożsamości narodowej.

“Da się zauważyć, że polskie organizacje na Wileńszczyźnie są najaktywniejsze. Być może jednym z czynników jest m.in. to, że są one bardzo często wspierane przez instytucje bądź organizacje z Polski”- mówi badaczka. “Polskie organizacje w ogóle są pewnym fenomenem na Wileńszczyźnie, mają dobrze wypracowaną sieć współpracy z innymi organizacjami z kraju i zagranicy, bardzo aktywnie współpracują ze szkołami polskimi, polską partią polityczną. Można twierdzić, że taka współpraca, również z partią polityczną, wpływa korzystnie na wzajemne zaufanie i aktywność Polaków na szczeblu instytucjonalnym”- twierdzi badaczka.

“Jeżeli chodzi o organizacje, to można też zauważyć, że niektóre z nich mogą być skierowane na wartości etniczne dlatego, że w ten sposób mogą liczyć na finansowanie np. przez organizacje z Polski”- mówi Frėjutė-Rakauskienė.

Polskość na Wileńszczyźnie jest zabarwiona politycznie

Tożsamość etniczna Polaków, w opinii badaczki, jest upolityczniana. Wpływa na to ma między innymi kontekst polityczny w państwie: nieprzyjęta ustawa o mniejszościach narodowych, niewystarczająca uwaga państwa dla regionu (o czym informowały badane osoby) itd. “Politycy z innych ugrupowań politycznych, spoza AWPL-ZChR, nie udzielają zbyt wiele uwagi temu regionowi, przez co mieszkańcy mają ciągle tych samych, “swoich” polityków i im ufają, bo ich znają”- mówi badaczka. Tożsamość narodowa często staje się kartą przetargową, wykorzystywaną przez polityków.

Wiele osób, z którymi przeprowadzono wywiady, informowały o tym że czują się zapomniane przez innych działaczy i polityków, co również ma wpływ na formowanie się ich tożsamości etnicznej. „Niestety, rzadko słyszymy opinie i wypowiedzi samych mieszkańców. Ich potrzeby często różnią się od publicznych deklaracji działaczy społecznych czy polityków”- mówi Frėjutė-Rakauskienė.

Autorami monografii “Etniczność i tożsamość na Wileńszczyźnie: Przejawy, czynniki i konteksty” (lit. Etniškumas ir identitetai Pietryčių Lietuvoje: raiška, veiksniai ir kontekstai) jest czterech naukowców: socjolog Monika Frėjutė-Rakauskienė, historyk Andrius Marcinkevičius, antropolog i socjolog Kristina Šliavaitė, socjolog i Irena Šutinienė. Monografia jest dostępna w Litewskim Centrum Nauk Społecznych (Lietuvos socialinių tyrimų centras), wkrótce również w bibliotekach publicznych.

PODCASTY I GALERIE