PKD: Modele polskości na Litwie oczami Litwinów

Jakie modele polskości funkcjonują we współczesnej Litwie oraz jaki jest stosunek polskiej mniejszości wobec państwa litewskiego – te zagadnienia zostały poruszone na nieformalnym spotkaniu Polskiego Klubu Dyskusyjnego, które odbyło się w piątek (7 października) w Litewskiej Katolickiej Akademii Nauk.

Antoni Radczenko
PKD: Modele polskości na Litwie oczami Litwinów

Gośćmi klubu byli Simonas Teškevičius i Karolis Dambrauskas, którzy obronili prace magisterskie poświęcone polskiej mniejszości na Litwie. Karolis Dambrauskas napisał pracę pt. „Etniczna demokracja: reakcja mniejszości polskiej na politykę państwa litewskiego ” (Ethnic Democracy: Polish Minority’s Response to the Governance of the Lithuanian State) na Central European University w Budapeszcie, a Simonas Teškevičius pt. „Modele polskości wśród przedstawicieli polskiej mniejszości na Litwie” (Models of Polishness among Lithuanian Polish Minority) na Uniwersytecie Jagielońskim w Krakowie oraz na Palackim Uniwersytecie w Ołomuńcu. Praca Dambrauskasa zdobyła pierwszą nagrodę Departamentu Mniejszości Narodowych.

„Bardzo się cieszę, że takie prace powstały. Cieszę się, że takie prace napisali Litwini. Bo sądzę, że gdyby to napisał Polak o etnicznej demokracji i o obywatelach różnych kategorii, to zostałby oskarżony o antylitewskość” – powiedział tytułem wstępu Aleksander Radczenko, bloger i prawnik.

Rozmawiać z Polakami, a nie o Polakach

Praca Dambarauskasa przede wszystkim skupiała się nie na tożsamości litewskich Polaków, a na problemach z którymi boryka się polska mniejszość na Litwie oraz na stosunkach z państwem litewskim. „Chciałem zobaczyć sytuację oczami mniejszości, a nie większości. Chciałem rozmawiać z Polakami, a nie o Polakach” – przybliżył zebranym pomysł pracy magisterskiej.

Zdaniem autora, Litwa nadal w dużym stopniu pozostaje demokracją etniczną. „Po odzyskaniu niepodległości wszyscy mieszkańcy otrzymali obywatelstwo litewskie. Jednak w praktyce dla części obywateli problemy są rozwiązywane, a dla innej nie” – powiedział Dumbarauskas, czego dobrym przykładem jest posługiwanie się językiem ojczystym. Stąd wynika m.in. zakaz dwujęzycznych napisów. „Tak się dzieje, bo dajemy więcej praw kulturze większości narodowej. W ten sposób języki mniejszości narodowych stają się niepełnoprawne i są odstawiane na boczny tor” – podkreślił naukowiec.

Zła wola czy brak kompetencji

Z jego badań wynika, że miejscowi Polacy mają różne zdania w kwestii przyczyn zaistniałej sytuacji. Jedni dopatrują się „złej woli”, inni widzą „brak kompetencji wśród sprawujących władzę”. Niestety taka sytuacja powoduje, że część osób zaczyna wypierać się swojej polskości, lituanizować nazwiska i oddalać się od wspólnoty.

Inny problem Dambrauskas dostrzega w tym, że podział na mniejszość i większość narodową powoduje, że mniejszości narodowe są pozostawione na pastwę losu. „Może wyjściem byłoby nie pozostawianie tych problemów samym Polakom, ale solidarne rozwiązywanie ich przez ogół społeczeństwa” – zaznaczył naukowiec.

Modele polskości

Z kolei praca magisterska Simonasa Teškevičiusa była poświęcona współczesnej tożsamości Polaków na Litwie.

„Moja praca jest skierowana przede wszystkim do Litwinów. Chodzi o to, aby po jej przeczytaniu poznali i zrozumieli mniejszość polską na Litwie” – oświadczył absolwent polskiej i czeskiej uczelni. Pracę oparł na wywiadach i wypowiedziach znanych Polaków na Litwie, którzy mają wpływ lub próbują kształtować rzeczywistość.

Tematem polskości na Litwie Teškevičius zainteresował się jeszcze w Wilnie na wykładach prof. Alfredasa Bumblauskasa. W Polsce ten temat jeszcze bardziej się wykrystalizował. „Zobaczyłem, że ta polskość w Krakowie jest inna niż ta na Litwie i zacząłem to badać” – opowiedział magister.

W swej pracy porównał modele polskości z przełomu XIX i XX wieku z obecnie funkcjonującymi, które w dużym stopniu są zbieżne. W dużym uproszczenie można podzielić na modele odwołujące się do spuścizny endeckiej czy monoetnicznej oraz nawiązującą do dorobku krajowców. Model „endecki” polega na tym, że Polacy na tych terenach mieszkali od zawsze, obecna przynależność państwowa zależy tylko od zmiany granic i czuje się wieź z całym narodem polskim niezależnie od miejsca zamieszkania.

Modele „krajowców” odwołują się do szeroko pojętego dziedzictwa Wielkiego Księstwa Litewskiego. Tu można wyodrębnić trzy modele. Pierwszy polega na tym, że ma się świadomość narodową, ale jest również silna więź z narodem i kulturą litewską. Osoby należące do drugiego modelu czują się silnie powiązane z Litwą, ale nadal odczuwają mocną wieź z kulturą polską. Trzeci model, najbardziej radykalny, uważa się za etnicznych Litwinów, ale na skutek pewnych uwarunkowań historycznych osoby te przyjęły język polski jako ojczysty.

PODCASTY I GALERIE