Wilno i Wileńszczyzna
Antoni Radczenko

Ile w Wilnie jest rzek?

Ile w Wilnie jest rzek? Z pewnością większość mieszkańców litewskiej stolicy oraz ludzi interesujących się Wilnem odpowie: dwie, czyli Wilia i Wilejka. I to będzie absolutnie błędna odpowiedź…

Obecnie na terenie współczesnego Wilna znajduje się 15 rzek. Jednak jeśli weźmiemy pod uwagę tylko historyczną część miasta to liczba również będzie większa niż dwie…

Wilia – naszych strumieni rodzica

Oczywiście najbardziej znaną rzeką w Wilnie jest Wilia. „Wilia naszych strumieni rodzica/Dno ma złociste i niebieskie lica/Piękna Litwinka, co jej czerpa wody/Czystsze ma serce, kraśniejsze jagody“ – tak pisał Adam Mickiewicz w poemacie „Konrad Wallenrod“. Rzeka od zawsze miała podwójną nazwę, słowiańską – Wilia oraz litewską – Neris.

„Wilija nasza, którą w tej chwili pod rozbiór bierzemy, ma dwa różne nazwania: od źródła, płynąc przez słowiańską ziemię, nazwę Wilij nosi – dalej zaś przepływając Litwę – Nerysą, a często i Wiliją po litewsku się nazywa” – pisał w II połowie XIX w. hrabia Konstanty Tyszkiewicz w książce „Wilija i jej brzegi”.

„Pan Michał Baliński domyśla się, iż, jeżeli  nazwisko Wilij nadane było rzece w czasie ochrzczenia Litwinów przez Jagiełłę, z tego powodu ona mogła być nazywana przez króla Wigilją. Wyraz Wilija, pisze p. Baliński, jeśli jego początku szukać będziemy w języku litewskim, może pochodzić od w i l o j u, łudzę, albo od w i l u s, zdrada, a wtenczas Wilija znaczyć będzie zdradzał. Może od tego, że ta piękna rzeka łudziła i zwabiała na swoje wybrzeża samotnie błąkających się w zniezgłębionych borach starodawnych Litwinów i ich Wajdelotów. Albo przeciwnie, ukrytemi pod wodą rafami zdradzała kupców ośmielających się odbywać   pierwszą żeglugę na tratwach w początkach handlu między Litwą i Prusami. Nazywała się zaś wprzódy, albo raczej miała drugie nazwanie Nerys, od tego podobno, że była pogrążoną pomiędzy wyniosłymi górami, albo raczej, że się wydawała patrzącemu z wysokich gór jakby ponurzona, co znaczy po litewsku p a n e r t a, od czego otaczające ją góry i w naszych czasach noszą imię P o n a r y albo Ponarskie. Wieśniacy nasi litewscy nazywają Niarys i mówią, że to po polsku ich piękna rzeka Wilija nazywa się” – pisał w swym dziele Tyszkiewicz. Część historyków, w tym również Kraszewski, twierdziło, że litewska nazwa rzeki pochodzi od bogini Neris, która opiekowała się rzeką.

Wilia swój początek bierze na Białorusi. „Wypływa jako nieznaczny strumień, z niewielkiego trzęsawiska, mającego do 1 1/2mr. Obszaru, położonego w płn części pow. borysowskiego, pomiędzy sstwem wilejskiem a majątkiem Szylińce” – pisze się w „Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego” z 1893 roku.

Wilia jest prawym i najdłuższym dopływem Niemna. Długość rzeki wynosi 510 kilometrów, z których 228 km na Litwie.

Wilejka lub Wilenka

Drugą rzeką kojarzoną z Wilnem jest Wilejka, dawniej zwana Wilenką. Ta rzeka często pojawiała się na pocztówkach, fotografiach oraz obrazach Wilna. Zagościła również w polskiej poezji.

„I z takimi na Wilence mostkami/gdzie samobójstwo to tylko romantyczność/
z dorożkami, płynącymi w mglistość/z piwiarniami, gdzie piją żandarmi” – pisał w wierszu „Noc w Wilnie” poeta Konstanty Ildefons Gałczyński, który w okresie międzywojennym mieszkał przez kilka lat w naszym mieście.

Wilejka podobnie jak Wilia, która jest lewym dopływem, swe źródła ma na Białorusi. Długość rzeki wynosi 79,6 kilometrów. Wilejka wpada do Wilna w samym centrum miasta, praktycznie tuż przy Wieży Zamkowej.

Koczerga – tajemnicza rzeka Wilna

Koczerga jest trzecią rzeką płynącą przez ścisłe centrum Wilna. Niestety bardzo mało osób mogło ją zobaczyć, ponieważ płynie pod ziemią. Rzeka została skanalizowana jeszcze w XIX wieku. Swój początek bierze w źródłach Wingier, które znajdują się dzisiaj pomiędzy gmachem byłego kina „Lietuva” a sklepem Maxima przy ulicy Mindaugo. Z tego źródła Wilno było zaopatrywane w wodę pitną. Po raz pierwszy wzmianka o źródłach pochodzi z roku 1501, kiedy Aleksander Jagiellończyk przekazał je dominikanom oraz Kościołowi Ducha Świętego. Co prawda kilkadziesiąt lat później w roku 1535 Zygmunt Stary zezwolił mieszkańcom Wilna na bezpłatne korzystanie ze źródeł. W tym roku po raz pierwszy pojawia się nazwa Koczerga.

Trudno dzisiaj z całą pewnością powiedzieć, jak biegła Koczerga przez Wilno. Informacje są bardzo zdawkowe. Najprawdopodobniej biegła wzdłuż muru obronnego przez obecny plac Katedralny i wpadała do Wilii.

Na początku XIX w. Koczerga była już częściowo skanalizowana. Zresztą wtedy była już nazywana nie rzeką tylko kanałem. Nieliczne źródła mówią, że bardzo cuchnęła, dlatego władze miasta podjęły decyzję o ostatecznym skanalizowaniu.

O rzece wspomina córka Stanisława Cata-Mackiewicza Aleksandra Niemczykowa: „Mieszkaliśmy przy ulicy Zygmuntowskiej 6, obecnie jest to 3. numer domu na tej ulicy. Z okien naszego pokoju roztaczał się widok na jezdnie i chodniki, a za nimi płynącą Wilię. Pamiętam powódź i jak dopływało się łódką do parapetu okna, by tą drogą wejść do mieszkania. W tym czasie płynąca pod Katedrą podziemna rzeczka Koczerga zmieniła bieg, co umożliwiło dotarcie do królewskich grobów — Barbary Radziwiłłówny, Aleksandra Jagiellończyka, królowej Elżbiety. O tym wydarzeniu mój ojciec Stanisław Mackiewicz napisał w „Słowie” piękny artykuł”.

Cedron – biblijna rzeka Wilna

Cedron jest prawym dopływem Wilii. Długość rzeki, która swój początek bierze w lesie nieopodal Fabjaniszek, wynosi zaledwie 3,5 kilometra. Rzeka płynie przez Wileńską Kalwarię i Park Werkowski.

Jak pisze portal wilnopedia.lt: „Inicjatorem powstania Kalwarii był wileński biskup Jerzy Tyszkiewicz, fundator Kalwarii Żmudzkiej. Jednak realizację idei uniemożliwił najazd moskiewski w 1655 r. W rok po uwolnieniu miasta od najeźdźców – w1662 r. – biskup Jerzy Białłozor rozpoczął budowę Kościoła Znalezienia Krzyża Świętego (nazywany też Kalwaryjskim, prace budowlane trwały 7 lat) oraz 35 drewnianych kapliczek Drogi Krzyżowej, które są powtórzeniem drogi krzyżowej Chrystusa w Jerozolimie. W taki sposób dziękowano Bogu za oswobodzenie kraju od Moskwy. Po spłonięciu drewnianych kapliczek, w XVIII w. na ich miejscu powstało 19 murowanych kaplic barokowych, 7 drewnianych bram i jedna murowana oraz most przez rzeczkę Baltupis, której nadano biblijne imię Cedron”.

Rozkwit ruchu pątniczego do Kalwarii Wileńskiej  przepada na okres międzywojenny. Uważało się, że  w rzece Cedron trzeba było umyć nogi i zabrać wodę ze sobą.

Waka – tatarska woda

Do większych rzek leżących na terytorium współczesnego Wilna należy Waka, która swą nazwę bierze od tatarskiego słowa „voka”, czyli „woda”.

Rzeka biegnie przez następujące miejscowości Popiszki, Pogiry, Białą Wakę, Wojdaty. Nieopodal Grzegorzewa wpada do Wilii.

Długość rzeki wynosi prawie 36 kilometrów.

Na terytorium litewskiej stolicy jest więcej mniejszych rzek, takich jak Suderwianka, Antowil, Dworczanka, Turniszka, Kaukisa, Rzesza, Upelė, Werki, Warżuwa lub Warżówka. Wszystkie te rzeczki są dopływami Wilii.

Jest jeszcze dopływ Wilejki Murlawka, która swe źródła ma nieopodal Rakanciszek.

Artykuł powstał w ramach projektu „Dialog pomiędzy narodami”, który jest współpfinansowany przez Fundusz Wsparcia Prasy, Radia i Telewizji.

Tagi:

srtfondas

Więcej informacji
Radio Znad Wilii


Radio ZW FUN


Spaudos, radijo ir televizijos rėmimo fondas
Radar Wileński – Poinformuj nas!