Dla Litwinów Wileńszczyzna uosabia Litwę „nieoswojoną”

“W ramach prowadzonych badań nad mieszkańcami Wileńszczyzny, postanowiliśmy również przeprowadzić analizę portali internetowych oraz prasy litewskiej, żeby zobaczyć, jak są tam przedstawiani Polacy. Chodzi o takie media jak portal internetowy delfi, 15min, lrytas, balsas, alfa, dziennik Lietuvos Rytas"- mówi jedna ze współautorów pracy naukowej “Etniczność i tożsamość na Wileńszczyźnie: Przejawy, czynniki i konteksty”, socjolog Monika Frėjutė-Rakauskienė.

Dorota Skoczyk
Dla Litwinów Wileńszczyzna uosabia Litwę „nieoswojoną”

Fot. Joanna Bożerodska

Z pierwszą częścią rozmowy można zapoznać się tutaj.

“Z analizy prasy litewskiej wynika przede wszystkim, że Polacy są tam przedstawiani stereotypowo i jednostronnie. Na pierwszy plan ciągle są wysuwane te same tematy, a wiele kwestii aktualnych dla samych mieszkańców w ogóle się nie porusza”- opowiada Frėjutė-Rakauskienė. Polacy są nieraz przedstawiani jako obywatele o kwestionowalnej lojalności albo grupa, która nie docenia posiadanych “przywilejów”, jak na przykład możliwości nauki w języku ojczystym.

W prasie Polacy są nieraz utożsamiani z polską partią polityczną AWPL-ZChR. Najwięcej tekstów w zbadanych środkach przekazu dotyczyły działalności partii politycznej AWPL-ZChR, przez co sami mieszkańcy są utożsamiani z partią polityczną.

Czytelnicy zaś mają trudność z oddzieleniem interesów partii politycznej od interesów Polaków. “Taki obraz mniejszości, mam tu na myśli przede wszystkim Polaków, jest formowany “od góry”, ponieważ zwykle cytowany jest ktoś z rządu, Sejmu, ktoś spośród działaczy politycznych. Brak natomiast wypowiedzi i opinii “od dołu”. Nikt nie jedzie w teren i nie rozmawia z samymi mieszkańcami o tym, czego oni potrzebują, co sądzą o tej czy innej sprawie”- mówi socjolog Kristina Šliavaitė, współautorka dzieła naukowego o tożsamości mieszkańców Wileńszczyzny.

Wileńszczyzna uosabia Litwę nieoswojoną i obcą

“Badania tożsamości mniejszości etnicznych na Wileńszczyźnie wydają się nam ważne również z historycznej perspektywy. Duża część zamieszkujących tu Polaków, Rosjan, Białorusinów i Litwinów to rdzenni mieszkańcy. Właśnie z perspektywy historycznej złożyło się tak, że tereny Wileńszczyzny dla wielu Litwinów uosabiają Litwę “niezupełnie oswojoną”, “obcą”, a w skrajnych wypadkach nawet “wynarodowioną” Litwę”- mówi historyk Andrius Marcinkevičius, który jest współautorem monografii.

Właśnie z perspektywy historycznej złożyło się tak, że tereny Wileńszczyzny dla wielu Litwinów uosabiają Litwę “niezupełnie oswojoną”, “obcą”, a w skrajnych wypadkach nawet “wynarodowioną” Litwę

Zdaniem historyka, pomimo wielu badań naukowych, w dyskursie publicznym i politycznym Wileńszczyzna pozostaje regionem “problematycznym jeszcze od czasów Piłsudskiego”. Historia tutaj w pewnym sensie podstawia nogę i nie pozwala spojrzeć na region neutralnie, bez odwracania się do historii.

„Media są jednym z głównych źródeł informacji historycznej, która dociera do mieszkańców. Jeżeli przeanalizujemy prasę litewską, to ujrzymy bardzo jasną opowieść historyczną, która jest komunikowana jedynie z perspektywy narodu litewskiego. Więc w oczywisty sposób np. historia międzywojenna oznacza okupację ziemi wileńskiej, „męczeństwo” Litwinów, historię wynarodowienia”- zauważa historyk.

“Jako badacze chcemy zwrócić uwagę, że historia ukazywana przez pryzmat mediów pokazuje tylko cząstkę procesów, które miały miejsce na przykład w okresie międzywojennym. Nie możemy patrzeć na historię z punktu widzenia tylko jednej ideologii narodowej”- mówi Marcinkevičius. Zauważa, że w polskiej prasie na Litwie w naturalny sposób jest ukazany polski dyskurs historyczny, gdzie w większym stopniu jest akcentowana wspólna historia narodu polskiego oraz litewskiego. Te dwa dyskursy istnieją obok siebie, nie tworzą całości.

Wileńszczyzna ma zupełnie odmienne wartości w dyskursie polskim oraz litewskim

Historyk zwraca również uwagę na to, że nawet termin określający tereny zamieszkiwane przez Polaków, różni się w języku polskim oraz litewskim, co również jest uwarunkowane historycznie. W języku polskim jest popularne określenie Wileńszczyzna (litewski odpowiednik Vilnija), natomiast w języku litewskim- Litwa południowo-wschodnia (Pietryčių Lietuva).

W polskim dyskursie region jest utożsamiany z jego centrum, Wilnem. W języku litewskim zaś określenie ma podstawy geograficzne, co w pewnym sensie przenosi centrum regionu zamieszkiwanego przez Polaków poza granice stolicy.

„W monografii omówione jest różnorodne traktowanie okresów historycznych. Jest to ważny aspekt, chcąc zrozumieć nie tylko historyczne procesy tożsamościowe, ale też współczesną tożsamość narodową”- twierdzi historyk. Jednym z takich procesów historycznych była repatriacja inteligencji i zamożniejszej warstwy Polaków, co radykalnie zmieniło strukturę grupy narodowościowej Polaków.

Andrius Marcinkevičius zwraca uwagę również na omawiane w historii procesy polonizacji czy rusyfikacji. W pracy naukowej badacze starali się pokazać szerszy kontekst tych momentów historycznych.

Jest potrzebna zmiana modelu integracji mieszkańców na Wileńszczyźnie

„Niestety nawet na dzień dzisiejszy rozwiązanie kwestii etnicznych oraz integracji mieszkańców w omawianym regionie nie doszło do skutku. Doświadczenie historyczne pokazuje, że próba szukania rozwiązań, opierając się na perspektywie tylko jednego narodu, jest skazana na niepowodzenie”- twierdzi historyk.

Obecna polityka integracji regionu nadal opiera się na mono-narodowym modelu integracji. Marcinkevičius mówi, że jeżeli jednak Litwa chce wzorować się na modelu państw zachodnich, politycy musieliby zmienić podejście do wielonarodowościowej struktury regionu i zacząć widzieć w niej wartość, a nie zagrożenia dla bezpieczeństwa narodowego.

Mieszkańcy utożsamiają się ze swoim regionem i państwem

Monografia opiera się na badaniach kompleksowych: od strony historycznej zostały przeprowadzone badania archiwalne odnośnie formowania się tożsamości, kompleksowej historii regionu; zbadane zostały media litewskie, obrazujące mniejszości oraz przeprowadziliśmy około 125 dogłębnych wywiadów głównie z mieszkańcami Solecznik, Ejszyszek oraz Święcian.

Zachwyciło nas to, że mieszkańcy Wileńszczyzny mają bardzo pozytywne podejście do wielonarodowego charakteru regionu, prawie wszyscy dostrzegają w tym zalety. Są też w pełni świadomi różnorodności i czują silną więź z zamieszkiwanym regionem

“Bardzo ważną częścią były badania bezpośrednie tego, jaką rolę odgrywa pojęcie tożsamości u samych mieszkańców „na ziemi”. „Na ziemi” to taki termin antropologiczny, określający badania zwykłych, przypadkowych mieszkańców, a nie ich „przedstawicieli” etc.”- mówi współautorka monografii, antropolog i socjolog Kristina Šliavaitė.

„Słuchając wypowiedzi próbowaliśmy zauważyć, na co sam rozmówca zwraca uwagę, co chce podkreślić, jak sam określa swoją tożsamość. Czy widzi coś, co odróżnia go od osoby określającej siebie jako Białorusin, Polak, Litwin czy Rosjanin. Badaliśmy, w jaki sposób te granice są ustalane”- mówi Šliavaitė.

„Zachwyciło nas to, że mieszkańcy Wileńszczyzny mają bardzo pozytywne podejście do wielonarodowego charakteru regionu, prawie wszyscy dostrzegają w tym zalety. Są też w pełni świadomi różnorodności i czują silną więź z zamieszkiwanym regionem”- mówi antropolog. Podkreśla, że mieszkańcy akcentują przynależność do regionu oraz państwa. Zaprzecza to popularnej w mediach tezie o kwestionowalnej lojalności wobec państwa.

 

Mieszkańcy podkreślają również, że elementem łączącym Polaków i Litwinów jest religia katolicka. „Co ciekawe, chociaż większości osób podkreślało, że religia katolicka łączy Litwinów i Polaków, niektórzy dodawali, że Polacy są „trochę lepszymi katolikami”. Komentowali to w ten sposób, że na ogól Polacy bardzo często idą do kościoła, Litwini zaś rzadziej, tylko w święta”- mówi Šliavaitė.

Autorzy monografii “Etniczność i tożsamość na Wileńszczyźnie: Przejawy, czynniki i konteksty” zbadali procesy etniczne na Wileńszczyźnie na płaszczyźnie międzydyscyplinarnej. W pracy są omówione procesy historyczne, wizerunek Polaków na Litwie w mediach, polityka pamięci historycznej prowadzona przez instytucje samorządowe, rola placówek oświatowych oraz organizacji pozarządowych w kształtowaniu tożsamości etnicznej na Wileńszczyźnie. Materiały zostały zebrane w 2013-2014 roku podczas badań socjologicznych w terenie w celowo wybranych miejscowościach: Solecznikach, Święcianach oraz Ejszyszkach. Badanie jest uzupełnione analizą literatury naukowej oraz analizą popularnych mediów litewskich.

Autorzy pracy naukowej: socjolog Monika Frėjutė-Rakauskienė, historyk Andrius Marcinkevičius, antropolog i socjolog Kristina Šliavaitė, socjolog i Irena Šutinienė.

Wydanie jest dostępne w Litewskim Centrum Nauk Społecznych (Lietuvos socialinių tyrimų centras), wkrótce również w bibliotekach publicznych.

PODCASTY I GALERIE