• Świat
  • 1 listopada, 2020 10:41

Polska dba o polskie groby i nekropolie na świecie

Cmentarz na Starej Rossie w Wilnie, Cmentarz Łyczakowski we Lwowie czy Cmentarz Les Champeaux w Montmorency - to jedne z najbardziej znanych nekropolii europejskich z miejscami ostatniego spoczynku Polaków. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP od niemal ćwierć wieku otacza szczególną opieką zabytkowe polskie nekropolie, kwatery cmentarne i obiekty sztuki sepulkralnej poza granicami kraju. Dzięki środkom finansowym z resortu kultury przeprowadzone zostały kompleksowe prace konserwatorskie, inwentaryzacyjne i dokumentacyjne na wielu cmentarzach, zarówno za wschodnią, jak i zachodnią granicą Polski.

gov.pl
Polska dba o polskie groby i nekropolie na świecie

Cmentarz Bazyliański nagrobek Józefa Sandersa; Cmentarz Hietaniemi w Helsinkach; Cmentarz Saphiczka w Kutaisi, Edwarda Rodziewicza; Fot. MKiDN; gov.pl

Ochrona spuścizny kulturowej znajdującej się poza granicami Polski należy do priorytetowych zadań Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu.

Opieka konserwatorska

Wybrane, szczególnie cenne obiekty sztuki cmentarnej znajdujące się na polskich lieux de memoire – miejscach pamięci rozsianych na całym świecie, obejmowane są opieką konserwatorską finansowaną ze środków MKiDN. Tego typu projekty były i są realizowane m.in. we Francji (nagrobek Fryderyka Chopina na Cmentarzu Perè-Lachaise w Paryżu), na Białorusi (grób poety Franciszka Karpińskiego na cmentarzu parafialnym w Łyskowie), Ukrainie (pomnik nagrobny kompozytora Karola Lipińskiego na cmentarzu we miejscowości Urłów pod Zborowem, nagrobek Salomei Słowackiej-Bécu na Cmentarzu Tunickim w Krzemieńcu), Litwie (nagrobek Izy Salmonowiczówny, tzw. Czarny Anioł, będący symbolem wileńskiego Cmentarza na Rossie), Łotwie (grób Gustawa Manteuffla, historyka Inflant i etnografa, na cmentarzu w Drycanach), we Włoszech (grób artystów polskich na Cmentarzu Campo Verano w Rzymie) czy w Chile (nagrobek Ignacego Domeyki na Cementerio General w Santiago de Chile).

Pod względem skali zaangażowanych środków, na pierwszy plan wysuwają się realizacje konserwatorskie na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie – jednej z najstarszych i najważniejszych historycznych nekropolii w Europie. Jego wyjątkowa ranga artystyczna i znaczenie historyczne sprawiają, że stanowi on element spuścizny kulturowej Polski, jak również ważne zabytki dziedzictwa o znaczeniu ogólnoeuropejskim.

Projekt prowadzony jest we współpracy z władzami samorządowymi Lwowa przez wspólne polsko-ukraińskie zespoły konserwatorskie. W latach 2008-2020 ze środków finansowych Ministerstwa przeprowadzono profesjonalne, kompleksowe prace konserwatorskie przy ponad 150 nagrobkach i grobowcach, m.in.: Augusta Bielowskiego – historyka, dyrektora Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie Dyrektora, Iwana Franki – ukraińskiego poety i pisarza, działacza społecznego i politycznego, Seweryna Goszczyńskiego – rewolucjonisty, pisarza i poety, Artura Grottgera – malarza, rodziny poety Zbigniewa Herberta Wojciecha Kętrzyńskiego – historyka, dyrektora Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, Konstantego Juliana Ordona – powstańca listopadowego, Tadeusza Rutowskiego – prezydenta Lwowa, Antona Schimsera – założyciela dynastii lwowskich rzeźbiarzy, Franciszka Smolki – polityka, prezydenta parlamentu Austro-Węgier, arcybiskupa Samuela Stefanowicza, metropolity obrządku ormiańskiego, rodziny Karola Szajnochy – historyka i pisarza, Markijana Szaszkewycza – ukraińskiego poety i pisarza, Gabrieli Zapolskiej – pisarki i publicystki, kwaterze tzw. Żelaznej Kompanii (uczestników Powstania Listopadowego).

Działania Instytutu POLONIKA

Od 2018 r. w opiekę nad polskimi grobami poza granicami kraju włączył się Narodowy Instytut Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą POLONIKA – państwowa instytucja kultury, powołana w 2017 r. przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego prof. Piotra Glińskiego. Instytut prowadzi projekty o charakterze konserwatorskim, naukowo-badawczym, edukacyjnym i popularyzatorskim.

W ciągu niemal trzech latach funkcjonowania Instytut POLONIKA przeprowadził szereg przedsięwzięć na cmentarzach za granicą. Obejmowały one badania, inwentaryzację, działania konserwatorskie oraz projekty wolontariackie. Sumaryczny koszt projektów, związanych z ochroną zabytkowych nekropolii i obiektów sztuki sepulkralnej poza granicami Polski, zrealizowanych przez Instytut POLONIKA w latach 2018-2020, wynosi 3,17 mln PLN.

Latem br. przeprowadzono prace konserwatorskie schodów przed wejściem głównym do kościoła w Powiewiórce. 

Znajdujący się w Powiewiórce (dawniej należącej do majątku Sorokpol) na Litwie drewniany kościół pw. św. Kazimierza wraz z dzwonnicą jest wpisany na litewską listę dziedzictwa kulturowego. Powstał on prawie 300 lat temu. Jego budowę ufundował w 1750 r. ówczesny właściciel dóbr Michał Soroka. Natomiast w grudniu 1867 r. w kościele tym został ochrzczony Józef Piłsudski w chrzcielnicy, która przetrwała do dziś, podobnie jak księga parafialna z wpisem tego wydarzenia sporządzonym w języku rosyjskim.

Kamienno-ceglane schody znajdują się przed centralnie umieszczonym wejściem w północnej elewacji świątyni, które jest osłonięte dwuspadowym daszkiem wspartym na czterech okrągłych kolumnach. Schody były praktycznie w stanie całkowitej dezintegracji spoin łączących wszystkie części składowe. Konieczne było zatem przeprowadzenie daleko posuniętych prac ratunkowych, które obejmowały konserwację i niewielką wymianę zabytkowej substancji.

Prace konserwatorskie zostały sfinansowane ze środków Instytutu POLOINKA na łączną kwotę 128 tys. zł (niemal 29 tys. euro).

Od 2020 r. Instytut POLONIKA jest instytucją zarządzającą Programem MKiDN „Ochrona dziedzictwa kulturowego za granicą”, w ramach którego przeprowadzono 6 projektów konserwatorskich na polskich cmentarzach za granicą (na Ukrainie, Litwie i w Mołdawii) związanych z polskimi grobami za granicą. Ich łączny koszt wyniósł 619 500 PLN.

W 2020 r., pomimo pandemii COVID-19, program „Polskie dziedzictwo kulturowe za granicą – wolontariat” był kontynuowany. Dofinansowano m.in. uporządkowanie grobów żołnierzy Okręgu Wileńskiego ZWZ-AK poległych lub zmarłych na Wileńszczyźnie.

Opieka nad grobami i cmentarzami wojennymi

Groby żołnierzy Wojska Polskiego, polskich zesłańców, uchodźców, cywilnych ofiar wojen rozsiane są niemal na wszystkich kontynentach kuli ziemskiej – znajdują się w pięćdziesięciu trzech krajach poza Polską i są świadectwem polskich losów.

Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego od lat sprawuje opiekę nad grobami i cmentarzami wojennymi Polaków, które znajdują się poza granicami Polski, finansując prace budowlano-remontowe i konserwatorskie. Stałą opieką objęte są Polskie Cmentarze Wojenne: we Włoszech (Monte Cassino, Loreto, Bolonia), w Uzbekistanie (17 cmentarzy), Kazachstanie (4), Kirgistanie (1), Izraelu (2), Iranie (5), Libanie (1), Ukrainie (40 – cmentarzy i miejsc pamięci). Od 2017  r. ze środków MKDNiS zostało wyremontowanych 26 cmentarzy i kwater z okresu wojny polsko-bolszewickiej 1920 r. na Litwie, Białorusi oraz Łotwie. Do końca 2020 r. zaplanowano zakończenie prac remontowych na kolejnych 14 cmentarzach.

W 2020 r. już po raz piąty Ministerstwo współfinansuje akcję „Światełko Pamięci dla Łyczakowa”, w ramach której w dniach 1 i 2 listopada na cmentarzach we Lwowie i okolicach zapłonie kilkadziesiąt tysięcy białych i czerwonych zniczy ku pamięci dawnych mieszkańców Ziemi Lwowskiej i wszystkich, którzy w jej obronie polegli.

Na podst. gov.pl; inf. wł;

PODCASTY I GALERIE