• Opinie
  • 15 stycznia, 2017 7:02

Radczenko: Konstytucja nie jest świętą krową

Często mi się zarzuca, że tylko krytykuję Waldemara Tomaszewskiego i partyjnych towarzyszy, a nie zauważam ich pozytywnych inicjatyw. Zauważam. Dzisiaj (12 stycznia) odbyło się pierwsze czytanie poprawek do litewskiej ustawy zasadniczej, które zgłosili wspólnie chłopi oraz Akcja Wyborcza Polaków na Litwie – Związek Chrześcijańskich Rodzin. 67 posłów głosowało „za” („zieloni chłopi”, AWPL-ZChR i liberałowie), 22 — „przeciw” (konserwatyści), 34 — wstrzymało się od głosu (socjaldemokraci i paksiści). Projekt nowelizacji Konstytucji zakłada zmniejszenie liczby posłów ze 141 do 101 oraz przenosi wybory sejmowe z października na marzec. Moim zdaniem to bardzo dobry pomysł.

Aleksander Radczenko
Radczenko: Konstytucja nie jest świętą krową

Fot. Joanna Bożerodska

Kilkakrotnie miałem okazję z pozycji uprzywilejowanego świadka przyglądać się chaosowi jaki następuje w sprawach budżetowych po każdych wyborach parlamentarnych. Proces formowania budżetu państwowego jest niezwykle długi, rozpoczyna się w marcu, a kończy się w grudniu formalnym uchwaleniem ustawy budżetowej. Gdy Sejm jest wybierany w października, a konstytuuje się dopiero w połowie listopada — nowa większość rządząca ma zaledwie kilka tygodni na wniesienie poprawek do projektu budżetu przygotowanego przez swoich poprzedników. Kończy się to zazwyczaj albo chaotycznie, w pośpiechu wprowadzanymi poprawkami do projektu budżetu (vide nocna reforma podatkowa Andriusa Kubiliusa, gdy nowy rząd dostał po poprzednikach zbyt optymistyczny projekt budżetu), albo tym, ze nowy rząd przez rok urzeczywistnia rządu poprzedniego. Poprawka do artykułu 57, przenosząca datę wyborów sejmowych z drugiej niedzieli października na drugą niedzielę marca powinna — przynajmniej teoretycznie — ten problem rozwiązać. Alternatywą mogłaby być zmiana artykułu 129 — i przesunięcie początku roku budżetowego o kilka miesięcy (z 1 stycznia na — na przykład — początek kwietnia).

Jeszcze bardziej logiczny wydaje się pomysł zmiany artykułu 55 Konstytucji i zmniejszenia liczby posłów ze 141 do 101. Wciągu 26 lat liczba mieszkańców na Litwie zmniejszyła się o blisko 20 proc. Odpowiednio mniej mamy i obywateli. Naturalne, więc że powinna zmniejszyć i liczba reprezentujących ich parlamentarzystów. Wszystkie narzekania na to, że 101 posła będzie łatwiej kupić, zastraszyć, zmusić do uległości niż 141 — wydają się być wyssanymi z palca. Kierując się tą logiką liczbę posłów można by mnożyć w nieskończoność. Podobnej jak Litwa wielkości Łotwa doskonale daje sobie radę z setką posłów. Zresztą nawet abstrahując od zmniejszającej się liczby mieszkańców — hasło walki z biurokratyzmem poprzez zmniejszanie etatów na służbie państwowej jest od lat na ustach wszystkich polityków. Więc całkiem logicznym rozwiązaniem wydaje się być danie w tym zakresie własnego przykładu.

Przeciwnicy tych zmian przestrzegają, że dobrymi chęciami droga do pieklą brukowana — dziś zmienimy Konstytucję kosmetycznie, a jutro rządzący wykastrują ustawę zasadniczą ze wszystkich demokratycznych instytucji i zaprowadzą dyktaturę. Powołują się przy tym na przykład Stanów Zjednoczonych Ameryki: jak często była zmieniana Konstytucja USA? Otóż służę uprzejmie odpowiedzią: konstytucja USA była zmieniana 27 razy. Z jednej strony — niewiele jak na ponad 200 lat obowiązywania, z drugiej strony amerykańska Konstytucja jest dokumentem niezwykle ogólnikowym i lakonicznym (pomijając Bill of Rights liczy zaledwie 7 artykułów). Gdy tymczasem litewska Konstytucja liczy ich 154 i mimo takiej objętości dotychczas była zmieniana zaledwie 6 razy wciągu 26 lat. Należy też pamiętać, iż anglosaski system przyznaje olbrzymie uprawnienia sądom w interpretowaniu Konstytucji i te interpretacje są akceptowane przez większość społeczeństwa. De facto więc amerykańska Konstytucja jest zmieniana bez formalnej nowelizacji po przez wykładnię sądową. Gdy tymczasem na Litwie każda decyzja Sądu Konstytucyjnego, która wychodzi poza ramki dosłownego odczytania tekstu ustawy zasadniczej (a w praktyce prawniczej dosłowne czytanie tekstu jest interpretacją najmniej skuteczną), jest odbierana przez społeczeństwo lub jego część jako bezprawna i uzurpatorska.

W tej sytuacji trzeba przyznać, że stosunkowo częste zmiany Konstytucji są nie do uniknięcia i nie należy ich się obawiać. Konstytucja — to nie święta krowa, tylko dokument, który określa nasze prawa, obowiązki oraz strukturę organizacyjną naszego państwa. Nie wszystkie przepisy, które wydawały się dobre 25 lat temu — są nadal dobre (wystarczy wspomnieć ile dyskusji wywołują te o języku państwowym czy podwójnym obywatelstwie), więc ich zmiana jest rzeczą naturalną. Szczególnie, że nawet ci, którzy głosowali dziś przeciwko poprawkom po cichu przyznają, że propozycje Ramūnasa Karbauskisa et concortes są całkiem logiczne.

Zaproponowane przez chłopów i AWPL-ZChR poprawki do Konstytucji dopiero przeszły pierwsze czytanie w Sejmie. Przed nimi jeszcze długa droga, która niewiadomo jak się zakończy. Do ostatecznej zmiany Konstytucji potrzeba będzie 94 głosów (dużo więcej niż dziś głosowało za poprawkami). Już dziś wiadomo, że projekt poselski nie jest idealny i zostanie w dużym stopniu poprawiony (np. brakuje mu przepisów przejściowych i wykonawczych). Należy też uważnie patrzeć władzy na ręce (każdej władzy!), czy podczas tej drogi któremuś z posłów rzeczywiście nie przyjdzie do głowy pomysł uszczuplenia naszych praw, likwidacji demokratycznych instytutów. I jeśli taki pomysł przyjdzie — społeczeństwo obywatelskie powinno być gotowe do obrony Konstytucji. Nie wylewajmy tylko dziecka z kąpielą. Nie wszystko co proponuje np. AWPL-ZChR jest a priori złe.

PODCASTY I GALERIE