• Opinie
  • 30 listopada, 2014 7:02

Polak – Litwin (tête-à-tête). O historii pewnego stereotypu

Litwin jest wysoki, ma dużą głowę i cechuje go zgryźliwość – o kształtowaniu się stereotypu pisze Michał Rudnicki.

EastWest
Polak – Litwin (tête-à-tête). O historii pewnego stereotypu

Fot. BFL/Karolis Kavolėlis

Stereotypowe postrzeganie świata odgrywa niezmiernie ważną rolę w dziedzinie działań społecznych. Jakże często obecnie w dyskusjach na temat stosunków polsko-litewskich, a także integracji europejskiej pojawia się watek podobieństw i różnic miedzy mieszkańcami Starego Kontynentu. Stereotypy narodowe nie wywodzą się bezpośrednio z doświadczenia jednostek, lecz z tradycji, stąd też charakteryzują się dużą odpornością na zmiany i są wyrazem pewnej ignorancji.

Niniejsze rozważania poświęcone są kilku aspektom stereotypu Litwina w oczach Polaka. Należy jednak podkreślić, że stereotyp jest jedynie pewnym wyobrażeniem rzadko prawdziwym i popartym bezpośrednim doświadczeniem. Nie jest odzwierciedleniem rzeczywistości, a jedynie próbą jej odtworzenia, często bez udziału samych zainteresowanych, których sam stereotyp dotyczy.

W świadomości Polaków – Koroniarzy słowo Litwin nie zawsze oznaczało to samo. Rzec by można, że od momentu zawarcia Unii Krewskiej, a potem Lubelskiej, przez cały okres istnienia wspólnego państwa – Rzeczpospolitej Obojga Narodów – aż do jego upadku, a w końcu od powstania niepodległego Państwa Litewskiego, znaczenie tego słowa ulegało stopniowemu zawężaniu. Początkowo dla Koroniarza, Litwinem był każdy mieszkaniec Wielkiego Księstwa Litewskiego, bez względu na to czy mieszkał pod Wilnem, Łuckiem czy Bracławiem, by z biegiem czasu stać się niejako synonimem człowieka mówiącego po litewsku, niechętnego Polakom, chcącego za wszelką cenę wyrugować z siebie, pozbyć się nabytej polskości.

Wydaje się, że z żadną inna społecznością, z żadnym innym narodem Polacy nie byli, poprzez różnorodne doświadczenia historyczne, tak zżyci jak z narodem litewskim. Jednak mimo tak ścisłych, na pierwszy rzut oka związków, łączących oba te narody, zarówno Polacy Litwinów, jak i Litwini Polaków postrzegali w kategoriach, jeżeli nie obcych, to innych.

W wydanej w 1843 r. Pieśni o ziemi naszej Wincenty Pol, pisząc o Litwie, zauważa:

Tam świat inny, lud odmienny,
Kraj zapadły, równy, senny.

Wpływ na to miało wiele czynników społeczno-kulturowych, przede wszystkim jednak bariera językowa uniemożliwiająca bezpośrednie porozumiewanie się Słowian-Polaków i Bałtów-Litwinów. Podróżujący po Litwie w połowie XVI wieku Koroniarz Maciej Stryjkowski, narzekał na Litwinów:

Ano lud gruby, leśny po polach się błąka,
Trudno się s nimi zmówić, Ka, Kur, Keip, Kȗo jąka.

Wiek XIX był czasem wzmożonych wypraw etnograficzno-archeologicznych na tereny Litwy litewskojęzycznej, organizowanych przeważnie przez zamożnych ziemian, często naukowców-amatorów, ale także zawodowych badaczy. W efekcie prowadzonych przez nich badań ukazało się wiele prac o charakterze krajoznawczym (np. „Litwa” Oskara Kolberga, „Wilija i jej brzegi” hrabiego Konstantego Tyszkiewicza, „Litwa” Józefa Ignacego Kraszewskiego czy „Dolinami rzek” Zygmunta Glogera), w których znalazły się opisy obyczajów, stylu życia, a także wewnętrznych i zewnętrznych cech tak zwanych typów litewskich. Jednocześnie w zaczynających ukazywać się w tym czasie polskojęzycznych wydawnictwach encyklopedycznych („Encyklopedja Powszechna Orgelbranda”, „Wielka Encyklopedja Powszechna Ilustrowana”, „Encyklopedja Powszechna Ultima Thule”, „Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powszechna” wydawnictwa „Gutenberga”) pojawiały się podobne hasłowe opisy cech poszczególnych narodowości, bazujące na utrwalonych stereotypach i tworzące często nieprawdziwy, bo nadmiernie przecież uogólniony wizerunek. Obrazy te, choć będące często krzywdzącym uproszczeniem, wrastały w świadomość społeczną kolejnych pokoleń, aż stały się w końcu elementami tej świadomości i kultury.

Charakterystykę Litwina rozpoczynał zazwyczaj krótszy, lub bardziej szczegółowy opis cech fizycznych. Na początku zwracano uwagę na wysoki wzrost (Kolb., Tyszk., Krasz., Ilustr.) i jedynie nieznany z nazwiska autor hasła w encyklopedii wydawnictwa Gutenberg stwierdza, że Litwini są wzrostu miernego, około 165 cm oraz jasny kolor włosów (Krasz., Tyszk., Ilustr., Gut.) i oczu (Krasz., Ilustr.), z tym że obfitość ciemnych włosów i oczu pozostaje w dość wyraźnym stosunku do napięcia wpływów polskich: tam gdzie ludność mówi po polsku (nad Wilją, od Janowa do Kowna, Szydłowa, Kroż, Rosieni) częściej można spotkać barwy ciemne oczu i włosów. Część autorów zwróciła szczególną uwagę na (sic!) duże rozmiary głowy Litwinów (Krasz., Kolb., Tyszk.), którzy rzadko mogą dobrać sobie czapki lub kapelusze nie robione na obstalunek. Następnie w zależności od skrupulatności i kompetencji badacza pojawiały się opisy sposobu chodzenia, ruchów (Kolb.), oraz niezwykłej tężyzny fizycznej (Kolb., Krasz.). Jeden z badaczy-podróżników stwierdza, że podania mówią o ludziach [Litwinach: MR] małe swe koniki litewskie przenoszących na plecach. Dwóch badaczy zwróciło baczniejszą uwagę na wygląd zewnętrzny Litwinek. Są one prześlicznie zbudowane, mają cudowną nogę rozmiarów kopciuszkowskich, biodra wdzięczne, faliste, kibić giętką, gors posągowego rysunku, zgrabną, pulchną rękę, choć brzydkie paznokcie. Lubią paciorki i błyskotki i dużo używają kwiatów na głowie, które im są większe i nie foremniejszą głowę czynią, tym większą elegancję wyrażają. Widziałem w kościele kilka strojnych dziewcząt, co miały po dwie ogromne piwonije na głowie.

Po opisie łatwych do uchwycenia cech zewnętrznych autorzy zajmowali się mentalnością Litwina wykładając charakterystyczne cechy jego charakteru. Jest to praca bardzo ryzykowna i zdaje się, z góry skazana na niepowodzenie. Trudno jest bowiem podczas nie trwającego zbyt długo wyjazdu badawczego, mając kontakt z kilkoma czy kilkunastoma osobami, scharakteryzować osobowość i charakter całego narodu. Jednakże w opisach tych uderza zgodność i podobieństwo przypisywanych Litwinom cech. Wskazuje to na silnie utrwalony w polskiej świadomości konkretny stereotyp Litwina, który uniemożliwił naszym badaczom nabranie odpowiedniego dystansu i prowadzenie badań zgodnie z antyczną zasadą sine ira et studio. Charakterystyczny jest także nagły wzrost negatywnych cech charakteru Litwina opisywanych w wydawnictwach encyklopedycznych (ukazujących się począwszy od ostatnich dekad XIX w.) w stosunku do opracowań wcześniejszych. W materiałach zebranych przez Oskara Kolberga, który przebywał na Litwie w latach 1836 i 1837, na 11 cech litewskiego charakteru, wymienionych w opisie typu litewskiego, tylko jedna jest wyraźnie negatywna: zgryźliwość. Tymczasem późniejsze wydawnictwa praktycznie nie wymieniają cech pozytywnych, a jedynie cechy bardziej neutralnie lub negatywne. Ma to z pewnością związek z istniejącym już wówczas, a będącym w odczuciach znacznej części współczesnych Polaków, sprzecznym z interesami polskimi, litewskim ruchem nacjonalistycznym.

Najwięcej cech odpowiadających litewskiemu sposobowi myślenia zebrał i opisał Oskar Kolberg. Na początku wymienia zgryźliwość, pisząc że Litwin ma żarty bolące i kolące, następnie wymienia spokój, wierność, pamiętliwość, małomówność, zmysłowość i pobożność. Encyklopedia Orgelbranda dodaje do tego: upór, szlachetność, wesołość, moralność – wynikającą z pewnością z pobożności oraz gospodarność. Wielu badaczy zauważa także, że Litwin jest pracowity (Kolb., Org., Krasz., Glog.). Z ciemniejszych cech litewskiego charakteru wymienia się: skrytość (Ilustr.), nieufność i zaciętość (Ilustr., Ult.) oraz zbyt duże poczucie własnej wartości (Ilustr.). Pojawia się też kilka wzmianek dotyczących stylu życia Litwinów, jednakże w tym wypadku zdania badaczy są rozbieżne. Oskar Kolberg twierdzi, że Litwini lubią dobrze zjeść i wypić potężnie i mają takie zdrowie, że znoszą bezkarnie niesłychane ilości niestrawnych pokarmów i heroicznych trunków. Tymczasem autor hasła w encyklopedii Orgelbranda podaje, że pijaństwo tu [na Litwie: MR] rzadsze niż gdziekolwiek indziej. Różnice pojawiają się także w opisie stylu życia Litwinów. Z wydanej w połowie XIX w. Encyklopedii powszechnej dowiadujemy się, że domy [Litwinów – MR] są: gospodarne, chędogie, bywały w nich i napoje zagraniczne, więc zbytki . Tymczasem wydana ponad pół wieku później encyklopedia Ultima Thule stwierdza jednoznacznie, że Litwini żyją w sposób dość prymitywny.

Nie wchodząc w kwestie pochodzenia, wykształcenia i naukowego przygotowania autorów przytaczanych opracowań należy stwierdzić, iż z racji, że wszystkie te publikacje zostały napisane i wydane w języku polskim, były skierowane do Polaków. Trudno dzisiaj ustalić, jaki procent Polaków sięgał po publikacje Kolberga czy Tyszkiewicza, a jaki korzystał z krótkich notek encyklopedycznych. Z pewnością większy był odsetek zainteresowanych tymi drugimi. Jednakże informacje zawarte czy to w szczegółowych monografiach, czy też w bardziej ogólnych hasłach encyklopedycznych w równym stopniu wpływały na świadomość odbiorcy. W ten sposób budowany był stereotypowy obraz Litwina – nie istniejącego naprawdę, ale będącego kompilacją odczuć autorów, żyjącego w świadomości osób nigdy na Litwie nie będących i nie mających styczności z Litwinami.

Powyższe rozważania to próba ujęcia i opisania pewnych historycznych wyobrażeń, stereotypu, który w dużej mierze do dziś dnia tkwi w świadomości wielu Polaków. Do pełnego obrazu wzajemnego postrzegania się, brakuje jeszcze opisu wrażeń i odczuć tej drugiej, litewskiej strony. Być może staną się więc zachętą i motywacją do próby ukazania polskiego stereotypu istniejącego w świadomości Litwinów.

Literatura:

1. Berger P., Luckmann T. 1967, The Social Construction of Reality A Treatise in the Sociology of Knowledge. New York.
2. Gloger Z. 1903. Dolinami rzek. Opisy podróży wzdłuż Niemna, Wisły, Bugu i Biebrzy. Warszawa.
3. Kluckhohn C., Murray A. 1956. Personality in Nature, Society and Culture. New York.
4. Kolberg O. 1966. Dzieła wszystkie. Litwa: T. 53. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
5. Kraszewski J. I. 1850. Litwa, starożytne dzieje, język, wiara, obyczaje, pieśni, przysłowia, podania itd. Warszawa.
6. Mackiewicz S. 1990. Dom Radziwiłłów. Warszawa: Czytelnik.
7. Pol W. 1963. Wybór poezji. Opr. M. Janion. Warszawa. Czytelnik.
8. Stryjkowski M. 1878. O początkach, wywodach, dzielności, sprawach rycerskich i domowych, słanego narodu litewskiego, żemojdzkiego i ruskiego, przedtym nigdy od żadnego ani kuszone, ani opisane, z natchnienia Bożego a uprzejmie pilnego doświadczenia. Opr. J. Radziszewska. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
9. Walas T. 1995. Narody i stereotypy. Kraków.
10. Encyklopedja Powszechna Orgelbranda. 1868. T. XXVIII. Warszawa.
11. Wielka Encyklopedja Powszechna Ilustrowana. 1910. Seria I. T. XLVI. Warszawa.
12. Encyklopedja Powszechna Ultima Thule. 1934. T. VI. Warszawa.
13. Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powszechna. 1995. T IX. Warszawa: Gutenberg.

Link do oryginału znajduje się tutaj.

10818840_386854838149495_1759967687_n

 

 

PODCASTY I GALERIE