• Opinie
  • 19 listopada, 2020 15:18

Nasze wioski, miasta oraz ich mieszkańcy a kłopoty w nazewnictwie

Musimy przyznać, nazwy miejscowości na Wileńszczyźnie, a szczególnie tych mniejszych, mogą przysporzyć nam nie lada kłopotów. Landwarów czy Landwarowo, a może lepiej zostawić Lentvaris? Molety, Molaty czy Malaty?

zw.lt
Nasze wioski, miasta oraz ich mieszkańcy a kłopoty w nazewnictwie

Fot. Joanna Bożerodska

Chociaż te wariacje nazw nie powodują większych trudności w rozumieniu, o jakich miejscowościach jest mowa, to o wiele gorzej jest z nazwami tłumaczonymi, np. Rudnem, Rubionką, Porubankiem i Kirtimami. Na pierwszy rzut oka wydawać się może, że mamy tu przynajmniej parę oddzielnych wiosek, a jednak prawda jest inna. Są to warianty nazwy jednej wioski (lit. Kirtimai, pol. Porubanek). Więc jak mamy postąpić tu, gdzie taka liczba wariantów, mocno różniących się zarówno fonetycznie, jak i morfologicznie, by nie stwarzać kłopotów w komunikowaniu oraz nawigacji na Wileńszczyźnie? Jaką nazwę mamy uznać za poprawną, a jaką za błędną lub gwarową?

Jeżeli potrzebujemy formy nazwy miejscowości w normie wzorcowej, czyli tej wysokiej, to musimy bez zwątpienia zwrócić się do słownika, tylko jakiego? Niestety, „Słownik poprawnej polszczyzny” będzie nam mało pomocny. Znajdziemy tam zasady transkrypcji, a także wskazówki dotyczące odmiany przez przypadki, ale jeśli potrzebujemy poprawnej formy nazwy miejscowości w języku polskim, to musimy zwrócić się raczej do słownika specjalistycznego. W tym przypadku każdy z nas może zajrzeć w Internecie do dwóch. Są to „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” składający się z 15 tomów oraz gazetera (wykazu nazw geograficznych) „Nazewnictwo geograficzne świata”, wydawnictwa poprawnościowego tworzonego od 2002 przez Komisję Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej. To właśnie ostatnie opracowanie podaje, że Lentvaris ma być po polsku zapisywany jako Landwarów, Moletai jako Molaty, a kłopotliwe tłumaczenie Kirtimai ma rozwiązanie w postaci nazwy Porubanek. Znaleźć tam zresztą możemy i wiele innych nazw litewskich przyjętych do języka polskiego w innej formie, jak na przykład Visaginas ma być Wisaginią, a Varėna jest zapisywana jako Orany. Wszystkie te nazwy możemy znaleźć w części I zeszytu 11 „Nazewnictwa geograficznego świata”. 

A jaka jest rzeczywistość? Jakie formy nazw funkcjonują w języku potocznym, czyli tym codziennym, Polaków na Wileńszczyźnie? Wiemy, że bywa różnie. Jednak można dostrzec kilka tendencji. Jedną z najbardziej wyraźnych jest tworzenie niepoprawnych przymiotników od nazw miejscowości z końcówką –szki, czyli od nazwy Ejszyszki lub Wiktoryszki zamiast normatywnej formy przymiotnikowej z zakończeniem na –ski,  często piszemy i mówimy *ejszyszski, *wiktoryszski. Chociaż nie jest to błąd rażący, zakłócający komunikację, lecz codzienny, o powszechnym występowaniu, to dlatego zwracajmy na niego uwagę. 

Występuje inny problem wśród młodych Polaków na Litwie, związany ze wspominaną podwójną możliwością nazwania miejscowości w języku litewskim lub polskim. O ile większa część młodzieży potrafi podać poprawną nazwę Landwarowa, Molat czy Wisagini, o tyle bardziej kłopotliwe są takie nazwy jak Orany lub nazwy mniejszych miejscowości Porubanek. Czasami jest nam lżej i szybciej użyć nazwy litewskiej, więc po cóż się wysilać? Jednak posługując się językiem polskim, należałoby pamiętać o nazwach polskich tych miejscowości, przecież wiele z nich ma bogatą i dawną historię. Jeżeli jednak mamy problemy w zrozumieniu, o jakiej właśnie miejscowości się mówi, to stosownym byłoby podanie nazwy litewskiej obok poprawnej nazwy polskiej zamiast używania litewskiej jako jedynej.

Czasami też trudne może być nazwanie mieszkańców mniejszych miejscowości. Mieszkańcem Wilna jest wilnianin, a mieszkańcem Adamczuk? Adomajciszczanin, adamczanin, adomaiczyk, adomajcianin? W tworzeniu nazw mieszkańców miejscowości jest najbardziej słuszną końcówka –anin/-anka, jednak nie jest to regułą nie do złamania, jak to, zresztą, dobrze widać na przykładzie Adamczuk. Więc jak mamy postąpić w tej sytuacji? Może po prostu zostawić opisową nazwę mieszkaniec Adamczuk? W wypadku niepewności co do nazwy mieszkańca zastosowanie tego rozwiązania nie jest złym pomysłem, czasami po prostu nie uda się utworzyć zgrabnej nazwy mieszkańca miasteczka bądź wioski czy dzielnicy. Podobnie również może być z nazewnictwem większych miejscowości, jak na przykład mieszkaniec Nowej Wilejki najczęściej pozostaje po prostu mieszkańcem tej dzielnicy Wilna, rzadko zaś przybiera historycznie znaną nazwę nowowilejczanin.

Nazwy miejscowości są kłopotliwe, ale jednocześnie proste w swoich prawidłach. Potrzebujemy poprawnej nazwy? Zaglądajmy do specjalistycznego słownika. Musimy napisać przymiotnik? Używajmy końcówki –ski lub posłużmy się analogią do innych polskich nazw znanych ze słownika. A jeżeli czujemy, że nazwa mieszkańca nie brzmi dobrze z końcówką –anin, to najzwyczajniej nic nie zmieniajmy i mówmy oraz piszmy o mieszkańcach owej miejscowości.

Ewelina Grochowska, studentka II roku polonistyki, Uniwersytet Wileński  

PODCASTY I GALERIE