Wkroczenia Stefana Batorego do Rzeczypospolitej Obojga Narodów

28 marca 1576 roku Stefan Batory przekroczył granicę Rzeczypospolitej. Nowy monarcha, wybrany w grudniu 1575 r. na męża sprawującej władzę królewską Anny Jagiellonki, opuścił Siedmiogród 21 marca, przekazując wcześniej władzę w księstwie swojemu bratu, Krzysztofowi. 1 maja 1576 roku odbył się w katedrze wawelskiej jego ślub z Anną Jagiellonką oraz koronacja.

Tomasz Bożerocki
Wkroczenia Stefana Batorego do Rzeczypospolitej Obojga Narodów

Fot. Domena publiczna

Batory sprawia lanie moskalom

Iwan Groźny w latach 1575-1577 usiłował opanować całe Inflanty. Zajął je aż po Dźwinę, lecz bez Rygi i Tallina. Lato 1577 r. było kryzysowe wojskom Wielkiego Księstwa Litewskiego, dowodzonym przez Jana Hieronima Chodkiewicza oraz Krzysztofa Radziwiłła Pioruna. Nie mogąc powstrzymać moskalskiej nawały, która zalała Inflanty, musieli odstąpić.

Ten kryzysowy moment stworzył podstawy dla sukcesu monarchy Rzeczypospolitej Obojga Narodów Stefana Batorego. Pod groźbą utraty Inflant sejm zezwolił królowi na zaciąg wojska, zebranie dodatkowych podatków, aby kontynuować wojnę z moskalami.

W latach 1577-1578 Batoremu udało się odzyskać południową część Inflant. Warto zaznaczyć, że monarcha w okresie od 1579 do 1581 r. trzykrotnie osobiście dowodził wojskom Rzeczypospolitej Obojga Narodów w Inflantach. Przeciągnął wówczas na swoją stronę Danię, zjednał Kettlera, uzyskał pieniądze od księcia Ansbachu Jerzego Fryderyka Hohenzollerna za wspomnianą już zgodę na oddanie mu kurateli nad chorym księciem pruskim. W 30 sierpnia 1579 r. Batory zdobył Połock. W 1580 r. zorganizowano kolejną wyprawę, w czasie której zdobyto Wielkie Łuki, Chołm i Woroniec. W 1582 r. oblegano Psków.

Kończący wyprawę Batorego rozejm w Jamie Zapolskim 15 stycznia 1582 r. pozostawił Rzeczypospolitej Inflanty wraz z Dorpatem i Parnawą, zaś Wielkie Księstwo Litewskie poszerzyło swe terytorium o ziemię połocką. Wspomnieć w tym kontekście też trzeba, że sukcesy Batorego były możliwe dzięki pieniądzom wymuszanym na Gdańsku w zamian za zgodę na wyjątkowy status oraz dzięki przeprowadzonym przez monarchy reformom wojskowym. Przede wszystkim zreformował on piechotę. Zamiast zbroi i tarcz oraz broni drzewcowej żołnierze otrzymali nowoczesną broń: szable, siekierki, rusznice oraz prochownice, ładunki. Postęp dotyczył także artylerii oraz kawalerii.

W marcu 1582 r. w Rydze Batory namiestnikiem w Inflantach mianował Jerzego Radziwiłła. Większa część Inflant wraz z Rygą oraz Dorpatem (teraźniejszy Tartu) należała do Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Inna część Inflant – Kursza została lennikiem Rzeczypospolitej. Natomiast Rewel (teraźniejszy Tallin) przeszedł Szwedom, a wyspa Sarema – dla Danii.

Czy ta wojna wówczas miała jakieś większe znaczenie? Zdecydowanie tak, przecież dzięki militarnym osiągnięciom Batorego na jakiś czas została zatrzymana ekspansja Rosji w kierunku morza Bałtyckiego, a sama Rosja została mocno osłabiona. Ten okres dał możliwość rozwinąć ekspansję Rzeczypospolitej Obojga Narodów na Wschód.

Fot. Domena publiczna

Stefan Batory a dwa przywileje dla Uniwersytetu Wileńskiego

Ciekawostką jest to, że Uniwersytet Wileński otrzymał nawet dwa przywileje od Stefana Batorego. Pierwszy został ogłoszony 7 lipca 1578 r. w Lwowie, natomiast drugi – 1 kwietnia 1579 r. w Wilnie. Nasuwa się pytanie, po co było ogłaszać nawet dwa przywileje?

Głównym inicjatorem przekształcenia wileńskiej akademii jezuickiej (działała w Wilnie od 1570 r.) w uniwersytet był biskup wileński Walerian Protasewicz. On wysyłał listy do Rzymu, władz zwierzchnich zakonu jezuitów oraz magnatów WKL, w których udowadniał potrzebę uniwersytetu w WKL. Uniwersytet w swych listach biskup W. Protasewicz nazywał „duchową twierdzą”, oczywiście, ujmując to w kontekście walki z reformacją.

7 lipca 1578 r. Stefan Batory nadał przywilej dla wileńskiej akademii na przekształcenie jej w uniwersytet. Świadkiem nadania przywileju w Lwowie był jezuita Franciszek Sunyera, który napisał z tej okazji do generała zakonu jezuitów Merkuriana. Jezuita twierdził, że widział przywilej, na którym widniały pieczęć Polski oraz podpis Stefana Batorego, jednak ze smutkiem stwierdził, że zabrakło pieczęci WKL. Król zobowiązał się otrzymać poparcie magnaterii WKL. Kopia tego przywileju została wysłana do Rzymu w celu uzyskania bulli papieskiej. Jednakże na oryginale wciąż brakowało pieczęci WKL, która to była u kanclerza Mikołaja Radziwiłła Rudego, należącego do kościoła ewangelicko-reformowanego. Przypuszcza się, że to właśnie senatorzy protestanci czynili wszelkie przeszkody w zatwierdzeniu przywileju Batorego. Istnieją wersje, że protestanci obawiali się wzmocnienia pozycji kościoła katolickiego i większego ucisku protestantów w WKL.

Ponieważ wciąż brakło pieczęci na przywileju, król wysłał z Krakowa do WKL swego sekretarza Mikołaja Jasińskiego w celu zawstydzenia jaśnie wielmożnych senatorów. Ponoć Jasiński zwrócił się do senatorów WKL tymi o to słowami: „Jakie wasze wolności, jeżeli nie dajecie pozwolenia uczyć się, poznawać Boga oraz odmawiacie się uznania znaczenia nauki?!”. Niestety, wyprawa M. Jasińskiego nie przyniosła oczekiwanego rezultatu. Wobec tego król Stefan Batory miał powiedzieć dla podkanclerza WKL Eustachego Wołłowicza następujące słowa: „Sam nałożę pieczęć, ale po tym jej już nie oddam!”.

Być może tak wszystko i było, a być może po prostu proces uzgodnienia potrwał dłużej, aniżeli pierwotnie planowano, ponieważ na drugim przywileju z 1 kwietnia 1579 r. znalazły się 22 podpisy magnatów WKL. Mówi się, że gdy w Wilnie ogłoszono ten przywilej, był to też symboliczny zjazd magnatów WKL w celu pojednania się z Stefanem Batorym. Między innymi, w drugim przywileju zaznaczono, że to była inicjatywa Stefana Batorego, czego nie było w pierwszym lwowskim przywileju. Ciekawostką jest też to, że w wileńskim przywileju było nie tylko wskazane, że na uniwersytecie będą wykładane teologia, metafizyka, fizyka, logika, filozofia, ale też przedmioty te zostały szerzej opisane, przedstawione zostało ich znaczenie, czego nie było w lwowskiej wersji przywileju.

Otwarcie uniwersytetu w Wilnie zwiększyło znaczenie Wilna i WKL z punktu widzenia oświaty i kultury. Wraz z chrystianizacją WKL rozpoczęła się europeizacja państwa. Natomiast otwarcie uniwersytetu nie tylko uwieńczyło ten proces, lecz uczyniło z Wilna centrum kultury, nauki oraz postępu na długie lata.

Postscriptum

Początkowo bardzo chłodno przyjęty w WKL, okazał się władcą nie tylko Polski, lecz całej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Dążąc do maksymalnej samodzielności w warunkach „demokracji” szlacheckiej, Batory zręcznie manipulował litewsko – polskim obustronnym napięciem w celu osiągnięcia swych celów. Zachował Inflanty i osłabił Rosję. Te osiągnięcia, wzrost autorytetu pozwoliły mu planować wyprawę przeciwko Turkom, jednak wszelkie plany zostały przekreślone nagłą śmiercią monarchy 12 grudnia 1586 roku.

Profesor Mečislovas Jučas kiedyś stwierdził, na pewno bez przesady, że Stefan Batory był jeden z najbardziej rozsądnych oraz twardych władców Rzeczypospolitej Obojga Narodów. On pomyślnie zakończył wojnę o Inflanty w 1582 r., zręcznie lawirował między szlachtą oraz magnatami, wspierał naukę, ciekawił się obyczajami oraz kulturą kraju, w którym panował i co najważniejsze był tolerancyjny.

Na podstawie:

KIAUPA, Zigmas. KIAUPIENĖ, Jūratė. KUNCEVIČIUS, Albinas. Lietuvos istorija iki 1795 metų. Vilnius 2000.
JUČAS, Mečislovas. Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė: istorijos bruožai. Vilnius 2010.
JUČAS, Mečislovas. Krikščionybės kelias į Lietuvą. Vilnius 2000.
TOPOLSKI, Jerzy. Historia Polski. Warszawa-Kraków 1992.

PODCASTY I GALERIE