Sejm rozbiorowy 1773

248 lat temu w roku 1773 roku rozpoczął się sejm rozbiorowy. Na czele opozycji sprzeciwiającej się rozpoczęciu obrad sejmu rozbiorowego i oddaniu laski marszałkowskiej Adamowi Ponińskiemu stali Tadeusz Reytan, Samuel Korsak i Stanisław Bohuszewicz Minkowski. 21 kwietnia 1773 roku Tadeusz Reytan własnym ciałem próbował zagrodzić wyjście z sali posłom, idącym parafować dokumenty potwierdzające dokonanie I rozbioru Polski, wołając: Kto kocha Boga, kto wierny ojczyźnie, niech jej dziś nie odstępuje, wszak widzicie, że tu idzie o zniszczenie praw jej najdroższych.

PAI
Sejm rozbiorowy 1773

Rejtan na sejmie 1773, obraz Jana Matejki z 1866 roku.

Dla przypomnienia – Sejm Rozbiorowy to sejm skonfederowany działający w latach 1773–1775, powołany przez trzy ościenne mocarstwa zaborcze: Rosję, Prusy i Austrię, w celu zatwierdzenia cesji terytorium Rzeczypospolitej w czasie I rozbioru Polski. W późnym XVII i początkiem XVIII wieku Rzeczpospolita Obojga Narodów została zredukowana ze swojego statusu głównej potęgi europejskiej do rosyjskiego protektoratu. Rosyjscy władcy przy wykorzystaniu wolnej elekcji decydowali o wyborze monarchów Królestwa Polskiego oraz o polityce wewnętrznej kraju. Sejm Rozbiorowy oraz I rozbiór Polski nastąpiły w wyniku zmiany równowagi sił w Europie będącej następstwem rosyjskich zwycięstw nad Osmanami w wojnie rosyjsko-tureckiej (1768–1774). Przyczyniły się one do wzmocnienia Rosji i w efekcie zagroziły interesom Habsburgów w tym regionie (zwłaszcza w Mołdawii i Wołoszczyźnie). Austria Habsburgów rozważała nawet wojnę z Rosją.

Przygotowania do obrad sejmu walnego nie były łatwe. Biskupi Krasiński i Kajetan Ignacy Sołtyk wyrażali głośno swój sprzeciw. Obrady co najmniej 32 z sejmików ziemskich, które miały wybrać deputowanych były zakłócone. W efekcie najniższa w historii Rzeczypospolitej Obojga Narodów liczba przedstawicieli – tylko około 102–111 (w zależności od źródła), pojechała na obrady do Warszawy, gdzie dołączyli oni do 36 senatorów oraz ministrów. Większość przedstawicieli z Księstwa Litewskiego odmówiła udziału w sejmie walnym.

Sejm ten został zwołany na 19 kwietnia 1773 na wcześniejsze żądanie rosyjskiego posła nadzwyczajnego i ministra pełnomocnego Otto Magnusa von Stackelberga, posła pruskiego Gédéona Benoît i austriackiego Karla Reviczkyego, którzy zamierzali przeprowadzić legalizację rozbiorów przez sejm. Jednocześnie mocarstwa utworzyły wspólny fundusz korupcyjny, z kasy którego miano opłacać przychylność posłów i senatorów. Już 16 kwietnia, 60 przekupionych posłów i 9 senatorów zawiązało konfederację aby nie dopuścić do zerwania sejmu poprzez zastosowanie zasady liberum veto (uchwały konfederacji stanowione były większością głosów). Marszałkiem konfederacji koronnej został całkowicie oddany Rosji Adam Poniński któremu w zamian za legalizację rozbiorów przez sejm ofiarowano godność podskarbiego koronnego i stałą roczną pensję w wysokości 24 000 dukatów.

Obradujący na Zamku Królewskim w Warszawie otoczeni zostali asystą wojska rosyjskiego. Oprócz zatwierdzenia traktatu rozbiorowego sejm przeprowadził także liczne reformy: Tak więc i za tego sejmu, pod żelazną rózgą trzech sprzysiężonych dworów, pod przewodnictwem najniemoralniejszego z ludzi, pod tym sejmem skażonym chciwością ukazały się, zwłaszcza w początkach. dusze szlachetne, zaszły niektóre zbawienne urządzenia. Najzbawienniejszym zapewne była wspomniona już Komisja Edukacyjna. Ustanowiono Radę Nieustającą, która między sejmem a sejmem zastępowała władzę wykonawczą; jakkolwiek błędna była ta magistratura, przyzwyczaiła naród do rządu. […] Odjęto królowi rozdawnictwo urzędów i starostw – oceniał po latach zmiany ustrojowe wprowadzone przez sejm rozbiorowy Julian Ursyn Niemcewicz w Pamiętnikach czasów moich. Pamiętnikarz miał na myśli założenie Komisji Edukacji Narodowej, pierwszego w Europie ministerstwa oświaty, i utworzenie Rady Nieustającej, pierwszego stałego rządu w Rzeczypospolitej, złożonego z króla, 18 senatorów i 18 posłów.

Sejm ujednolicił też prawo podatkowe, wprowadzając podymne generalne (płacone od każdego komina na dachu we wszystkich typach dóbr), przywrócił cła generalne, zniósł prawo, które stanowiło, że szlachcic osiedlający się w mieście automatycznie tracił szlachectwo, a także unowocześnił strukturę wojska, którego liczebność miała być zwiększona do 30 000, do czego jednak nigdy nie doszło

PODCASTY I GALERIE