Powstanie w cieniu ludobójstwa

22 czerwca 1941 r., przed wkroczeniem do Litwy wojsk III Rzeszy, Litwini rozpoczęli powstanie, w którym, przypuszcza się, wzięło udział do 100 tys. ochotników. Litewscy powstańcy, korzystając z napadu III Rzeszy na ZSRS, chcieli wywalczyć dla swego kraju niepodległość lub szeroką autonomię na wzór Słowacji.

Tomasz Bożerocki
Powstanie w cieniu ludobójstwa

Fot. Domena publiczna

Powstanie i próba tworzenia państwowości

W celu przyszykowania powszechnego powstania w 1940 r., w berlińskim mieszkaniu płk. Kazysa Škirpy powołano Litewski Front Aktywistów (Lietuvos Aktyvistų Frontas – LAF). Organizacja ta miała przyszykować powstanie w okupowanym kraju. K. Škirpa posiadał informacje od niemieckiego wywiadu, że III Rzesza szykuje się do wojny z ZSRS (w końcu 1940 r. potwierdzono Dyrektywę nr. 21 – plan wojny przeciwko sowietom). Dlatego pułkownik K. Škirpa chciał wykorzystać tę koniunkturę, żeby nie tylko wyzwolić Litwę od bolszewickich okupantów, ale stworzyć nowe państwo na wzór Włoch Benita Mussoliniego lub III Rzeszy Adolfa Hitlera.

Pułkownik naśladował tych dyktatorów, LAF widział jako podstawę dla narodowosocjalistycznej partii Litwy, a cały program organizacji był wzorowany na nazizmie – ideologia antysemicka, czystość rasy, itd. Program LAF’u utożsamił Żydów z bolszewikami utwierdzając mit, że komunistami w większej mierze byli Żydzi. Historyk Liudas Truska zbadał skład narodowościowy LKP w 1940 r. i udowodnił, że w Litewskiej partii komunistycznej tylko ok. 30 % członków było Żydami – reszta to Litwini. Wysłannicy LAF’u w krótkim czasie nawiązali kontakt z tworzącym się w Litwie antysowieckim podziemiem i tym samym zaczęli wdrążać ideologię ukrytą w programie organizacji.

22 czerwca 1941 r. Litwini podjęli próbę odbudowania państwowości i zaczęto przejmować władzę w mniejszych miejscowościach. 23 czerwca przez radio kowieńskie został nadany sygnał rozpocząć powszechne powstanie. Oddziały powstańcze atakowały cofające się mniejsze jednostki Armii Czerwonej, zatrzymywali i więzili komunistów oraz ich rodziny. Partyzanci wykonywali również wyroki na zdrajcach oraz funkcjonariuszach sowieckich władz bezpieczeństwa.

Powstanie było próbą obalenia mitu, że Litwa latem 1940 r. dobrowolnie została częścią ZSRS. Poniekąd też była próbą ocalenia honoru, ponieważ w okresie od 1938 r. do lata 1940 r. Litwa przyjęła trzy ultimatum bez żadnego oporu. Okupacja sowiecka okazała się brutalną – zesłania, nacjonalizacja, terror. Dlatego wkraczające wojsko niemieckie było traktowane przez Litwinów jako wyzwolicieli. Aktywnie pomagała Niemcom litewska partyzantka. Trzeba zaznaczyć, że wkraczających żołnierzy Adolfa Hitlera część mieszkańców Litwy, byłej wschodniej Polski, Ukrainy oraz Białorusi witali z sympatią, ponieważ zostali uznani za wyzwolicieli od terroru bolszewickiego i okropności życia w systemie sowieckim. Jednak dalsze wydarzenia wkrótce pokazały, że jedna okrutna okupacja została zastąpiona drugą brutalną okupacją, a łagry i zesłania zostały zamienione lagrami i łapankami.

Płk. Kazys Škirpa chciał dołączyć do walczących Litwinów, by objąć naczelne dowództwo nad powstaniem, jednak władze zakazały mu opuszczenie Berlina. Wkrótce powstał Tymczasowy Rząd Litwy na czele z Juozasem Ambrazevičiusem, który rozpoczął odtwarzanie administracji państwowej w miastach i w terenie. Rząd ten wystosował depeszę do Adolfa Hitlera, dziękując mu „za wyzwolenie Litwy spod jarzma Żydów i bolszewików”, a w sierpniu 1941 r. przyjął on akt prawny „O sytuacji Żydów na Litwie”, w którym znalazł się punkt o organizowaniu obozów i przesiedleniu do nich całej ludności żydowskiej. Działania te miały na celu przypodobanie się władzom niemieckim i przekonanie ich o przyznaniu Tymczasowemu Rządowi Litwy chociażby minimalnych form państwowości, jednak to nie wchodziło w rachubę niemieckich władz okupacyjnych. W lipcu na obszarze całej Litwy powołano Generalny Komisariat Litwy, na czele którego stanął Adrian von Renteln. Rząd tymczasowy III Rzesza nie uznała i został on ostatecznie rozwiązany 5 sierpnia 1941 roku. W trakcie swego krótkiego urzędowania wprowadził na Litwie antyżydowskie ustawodawstwo wzorowane na ustawach norymberskich. Na miejscu Rządu tymczasowego Niemcy powołali instytucję Radców Generalnych z generałem Petrasam Kubiliūnasem na czele.

Fot. Domena publiczna

Cień ludobójstwa

Wybuch nazistowsko – bolszewickiej wojny spowodował masowe mordy uwięzionych osób, w tym też Polaków. Sowieci mordowali więźniów. Dla przykładu, Polaków wymordowano w więzieniach w Prawieniszkach, Wilejce, Lidzie, Oszmianie oraz na Łukiszkach. W Prawieniszkach wycofujący się sowieci rozstrzelali około 500 więźniów, także dokonano masakry w Rainiai.

Zainspirowane przez Niemców, rozpoczęły się na Litwie masowe rozstrzeliwania cywilnej ludności żydowskiej, którą oskarżono o to, że była ostoją sowieckiej władzy okupacyjnej. Do pierwszego masowego mordu ludności żydowskiej doszło w Kownie. Grupa Algirdasa Klimaitisa oraz oddziały płk. Kazysa Simkusa i por. Broniusa Norkusa w ciągu kilku dni zamordowały ok. 3 800 Żydów. Od lipca 1941 r. do końca listopada na terytorium Litwy działał tak zwany lotny oddział specjalny 3/A, którego żołnierze dokonywali masowych mordów, zabijając w przeważającym stopniu ludność żydowską. Oddział ten składał się z kilku esesmanów i kilkudziesięciu litewskich aktywistów. Także w okolicach Wilna działał oddział specjalny 9/B, który składał się, podobnie jak 3/A, z kilku esesmanów i kilkudziesięciu Litwinów.

Postscriptum

Ocena powstania jest niejednoznaczna. Z jednej strony, mamy próbę ocalenia honoru Litwy i chęć wyzwolenia się spod okupacji bolszewickiej. Natomiast z drugiej strony mamy początek ludobójstwa – zagłady Żydów, prześladowania Polaków. Interesujące jest to, że Rządu Tymczasowego nie uznała nie tylko okupacyjna władza niemiecka, ale także nie uznali np. były prezydent Antanas Smetona, założyciel Naczelnego Komitetu Wyzwolenia Litwy Steponas Kairys oraz inni czołowi działacze na emigracji. Między innymi, gdy w lipcu 1945 r. na posiedzeniu NKWL przyjęto rezolucję o demokratycznych podstawach przyszłego państwa litewskiego, w rezolucji nie było żadnej mowy o powstaniu czerwcowym. K. Škirpa oraz Juozas Ambrazevičius na emigracji pozostali w izolacji politycznej, wielu polityków od nich się odseparowało.

Dzisiaj mówiąc o powstaniu musimy rozpatrywać te wydarzenie całościowo. Nie można wyeliminować żadnego jego elementu, nawet jeżeli to jest ludobójstwo zainspirowane przez Niemców. Być może zainspirowane przez Niemców, lecz nikt nikogo nie zmusił wziąć udziału w tych wydarzeniach. 80-siąta rocznica powstania – to dobra możliwość zastanowienia się nad przyczynami ludobójstwa, nie da się mówić o powstaniu pomijając milczeniem ludobójstwo.

Na podstawie:

WOŁKONOWSKI, Jarosław. Okręg Wileński Związku Walki Zbrojnej Armii Krajowej w latach 1939-1945. Warszawa 1996.

BALBUS, Tomasz. „Fakir” Sergiusz Kościałkowski, tom 1. Warszawa 2018.

http://genocid.lt/Leidyba/10/liudas.htm

https://www.lrt.lt/naujienos/nuomones/3/1433306/tomas-venclova-atminties-konfliktai-kas-priimtina-ir-kas-nepriimtina

http://www.polska-zbrojna.pl/home/articleshow/28725?t=Od-konfliktu-do-zgody#

http://wilnoteka.lt/artykul/rocznica-wybuchu-powstania-czerwcowego-patriotyzm-splamiony-krwia

https://lt.wikipedia.org/wiki/1941_m._bir%C5%BEelio_sukilimas#/media/Vaizdas:Bundesarchiv_Bild_146-1984-102-25A,_Kaunas,_Litauische_Aktivisten.jpg

https://lt.wikipedia.org/wiki/1941_m._bir%C5%BEelio_sukilimas#/media/Vaizdas:Lithuanian_rebels_in_Kruonis_request_for_more_weapons_to_fight_the_communists.jpg

PODCASTY I GALERIE