Polskie cmentarze, groby i zabytkowe nekropolie poza granicami kraju pod opieką MKiDN RP

Groby żołnierzy Wojska Polskiego, polskich zesłańców, uchodźców i cywilnych ofiar wojen, będące świadectwem polskich losów, rozsiane są niemal na wszystkich kontynentach kuli ziemskiej. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP sprawuje stały nadzór i opiekę nad 98 cmentarzami i kwaterami wojennymi w 53 krajach poza Polską, m.in. we Włoszech, Uzbekistanie, Kazachstanie, Kirgistanie, Ukrainie, Libanie, Iranie i Izraelu. Na wielu polskich nekropoliach, zarówno wojennych, jak i zabytkowych, ze środków MKDiN prowadzone są prace konserwatorskie i renowacyjne. Łącznie w latach 2017-2020 na budowę, odbudowę, remonty, opiekę oraz konserwację polskich cmentarzy poza granicami RP resort przeznaczył ponad 42 mln zł.

gov.pl
Polskie cmentarze, groby i zabytkowe nekropolie poza granicami kraju pod opieką MKiDN RP

Fot. Roman Niedźwiecki

Od 2017 na terenie Europy prace konserwatorskie i renowacyjne na cmentarzach wojennych prowadzone były w 11 krajach – we Włoszech, Francji, Niemczech, Rumunii, Rosji i Serbii, a także na Białorusi, Ukrainie, Łotwie, Litwie i Węgrzech.

Na Litwie w latach 2019-2020 przeprowadzono prace konserwatorskie przy mogiłach i tablicach upamiętniających żołnierzy poległych w wojnie polsko-bolszewickiej na polskich kwaterach wojennych znajdujących się w miejscowościach Mejszagoła, Niemenczyn i Korwie w okręgu wileńskim oraz na cmentarzu miejskim w Trokach. Opracowano także dokumentację projektową dotyczącą kwatery Wojska Polskiego z 1920 roku na Zakrecie w Wilnie oraz przeprowadzono prace konserwatorskie przy trzech nagrobkach na cmentarzu w Powiewiórce.

Od 2017 r. na Białorusi realizowany jest program remontów polskich nekropolii z okresu walk 1920 r. Do końca 2020 r. wyremontowane zostały 22 cmentarze: Brześć-Adamkowo, Brześć-Puszkińska, Brzozówka, Dokszyce, Dołhinów, Duniłowicze, Holszany, Jazno, Głębokie, Kobryń, Królewszczyzna, Krzywicze, Kurzeniec, Miadzioł, Nieśwież, Nowy Świerżeń, Oszmiana, Podświle, Użanka, Wołkołata, Worniany i Zadoroże. W październiku br. zostały odebrane prace na kwaterze wojskowej cmentarza farnego w Grodnie. Ponadto w 2021 r. przeprowadzane są prace remontowe na kolejnych 7 nekropoliach: Hermanowicze (2 kwatery), Lida, Łużki, Łyntupy, Słobódka/Psuja i Słonim.

Na Ukrainie, mimo dużych trudności w uzyskaniu zgód, na niektórych polskich grobach i kwaterach wojennych możliwe okazało się sprawowanie opieki i prowadzenie prac remontowych. Stałą opieką i całodobowym monitoringiem objęto m.in. Cmentarz Orląt we Lwowie, na którym rozpoczęto też prace remontowe, obecnie wstrzymane przez stronę ukraińską. W 2017 r. przeprowadzono remont Polskiego Cmentarza Wojennego w Kijowie-Bykowni. Łącznie całoroczną opieką objęto 63 cmentarze i miejsca pamięci na Ukrainie, a prace remontowe podjęto na 25 obiektach pamięci narodowej w obwodzie lwowskim i iwanofrankiwskim.

Największym zadaniem zrealizowanym w 2021 r. na Ukrainie jest uzupełnienie polskiego cmentarza wojennego w Zadwórzu z okresu walk 1920 r. o prawie 300 imiennych tabliczek z nazwiskami poległych, które udało się ustalić dzięki wspólnym działaniom pracowników MKiDN i pasjonatów historii bitwy.

Na Łotwie znajdują się mogiły polskich żołnierzy poległych i zmarłych w wojnie polsko-bolszewickiej 1919-1920.

W 2018 roku przebudowana została polska kwatera wojenna na cmentarzu w Ławkiesach, na której umieszczono tablice z nazwiskami żołnierzy ustalonymi przez pracowników MKiDN. W latach 2019 i 2020 przeprowadzone zostały prace remontowo-konserwatorskie betonowych krzyży w miejscowościach Putramiszki, Warnowice, Jankiszki, Józefów i Łociki, na cmentarzach w Ławkiesach i Dyneburgu oraz przy drodze Dyneburg-Demene (2 krzyże). W 2020 dokonano przebudowy kwatery na cmentarzu katolickim w Dyneburgu oraz przeprowadzono prace remontowo-konserwatorskie kwatery wojennej w Wyszkach i w Bukmujży.

Ponadto, w ramach porozumienia z Ambasadą RP w Rydze, MKiDN sfinansowało w 2019 r. prace remontowo-konserwatorskie pomnika wzniesionego w 1928 r. na grobie poległych 87 żołnierzy 3. Dywizji Piechoty Legionów w Krasławiu.

W Rosji w 2019 r. rozpoczęto prace przygotowawcze do przeprowadzenia remontu Polskiego Cmentarza Wojennego w Katyniu oraz w Miednoje. Sporządzono wykaz koniecznych prac, jednak strona rosyjska nie wydała dotychczas stosownych pozwoleń. MKiDN we współpracy z MSZ podejmuje starania o uzyskanie ww. zgód. Obecnie, we współpracy z MSZ, przeprowadzane są prace ewidencyjne polskich miejsc pamięci narodowej w Rosji.

Równolegle z remontami cmentarzy wojennych oraz wymianą tablic z danymi pochowanych osób, w MKiDN wykonywana jest weryfikacja tych danych w archiwach oraz innych gromadzonych materiałach źródłowych.

Przykładem współpracy międzynarodowej w tym zakresie może być cmentarz wojenny w Auberive, gdzie w trakcie remontu przeprowadzanego przez stronę francuską, pracownicy MKiDN zweryfikowali 367 nazwisk żołnierzy armii gen. Hallera oraz grenadierów poległych w 1940 r. i zmarłych w obozach jenieckich.

W toku prac nad weryfikacją danych ofiar Zbrodni Katyńskiej, na stronie internetowej poświęconej cmentarzom katyńskim, utworzonej przez MKiDN, udostępniona została baza danych, zawierająca informacje o wszystkich znanych z nazwiska ofiarach tej zbrodni.

Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego od lat wspiera również opiekę nad zabytkowymi cmentarzami poprzez Program Ministra „Ochrona dziedzictwa kulturowego za granicą”. Własne projekty realizuje również Narodowy Instytut Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą „Polonika” – wyspecjalizowana państwowa instytucja kultury, powołana przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, prof. Piotra Glińskiego.

W 2018 r. samorząd miasta Wilna rozpoczął realizację projektu renowacji jednej z najważniejszych polskich nekropolii historycznych na Litwie. W ramach prac przewidziano renowację kaplic i przeszło 300 najbardziej znaczących grobów, remont ścieżek, schodów, ogrodzenia i budynku administracyjnego, instalację oświetlenia.

Od 2018 r. Instytut kontynuuje – rozpoczętą w połowie lat 90. XX w. pod nadzorem Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego – rejestrację i dokumentację cmentarzy i zabytków sepulkralnych poza granicami kraju.

Dotychczas pracami inwentaryzacyjnymi objęte zostały:

  • cmentarze w miejscowościach dawnego powiatu tarnopolskiego (współcześnie Ukraina). Opracowane materiały są dostępne online na http://cmentarzetarnopolskie.uksw.edu.pl;
  • sześć cmentarzy w dawnym rejonie jaworowskim (współcześnie Ukraina). Efektem projektu będzie publikacja zawierająca katalog wybranych nagrobków;
  • cmentarz w Złoczowie i Sokalu (współcześnie Ukraina).

Obecnie w Instytucie kontynuowane są prace nad:

  • inwentaryzacją polskich nagrobków na Cmentarzu Bajkowa w Kijowie. Na cmentarzu spoczywają Polacy zasłużeni dla życia kulturalnego i gospodarczego Kijowa, a także żołnierze WP polegli podczas wojny z bolszewikami w 1920 r. Efektem będzie publikacja katalogu nagrobków;
  • publikacją korpusu zabytków Tatarów polsko-litewskich, stanowiącego uzupełnienie „Katalogu Zabytków Tatarskich” z 1999 r.

W Instytucie trwają prace związane z tworzeniem bazy danych (pod roboczą nazwą Port Polonicum) w formie aplikacji, w której będą gromadzone dane dotyczące poloników. Pierwszym realizowanym komponentem będzie tzw. baza cmentarzy, obejmująca informacje o polskich cmentarzach. Baza będzie wykorzystywana przez beneficjantów programów dotacyjnych Instytutu w pracach inwentaryzacyjnych.

Wśród projektów dofinansowywanych w ramach uruchomionego w 2019 r. Programu Instytutu „Polskie dziedzictwo kulturowe za granicą – wolontariat” znalazły się społeczne działania mające na celu opiekę nad polskimi grobami i nekropoliami poza krajem. Prace te, wykonywane przez przeszkolonych wolontariuszy, odbywają się pod nadzorem polskich konserwatorów zabytków oraz innych specjalistów w zakresie opieki nad zabytkowymi cmentarzami.

PODCASTY I GALERIE