Ostatnia konferencja zwycięzców

17 lipca 1945 r., w pałacu Cecilienhof w Poczdamie pod Berlinem rozpoczęła się ostatnia konferencja przedstawicieli Wielkiej Trójki: ZSRS, USA i Wielkiej Brytanii. Jej postanowienia stały się podstawą powojennego ładu w Europie. Konferencja obradowała do 2 sierpnia. To było ich pierwsze i ostatnie spotkanie po zakończeniu działań wojennych w Europie.

Tomasz Bożerocki
Ostatnia konferencja zwycięzców

Fot. Domena publiczna

W wówczas położonym przy Berlinie Poczdamie rozpoczął się ostatni akt II wojny światowej w Europie, na którym ostatecznie zatwierdzono powojenny ład. Konferencja w Poczdamie była ostatnią konferencją Wielkiej Trójki. Udział w niej wzięli Józef Stalin, Harry Truman (przejął urząd prezydenta w kwietniu 1945 r. po śmierci Franklina Delano Roosevelta), Winston Churchill, którego jedenaście dni później zastąpił Clement Attlee. Decyzje podjęte ostatecznie przesądziły kształt powojennego świata. Także J. Stalin na konferencji poinformował o przystąpieniu ZSRS do wojny z Japonią.

Program 3Z

Członkowie obrad zadeklarowali, iż ich celem nie jest zniszczenie narodu niemieckiego ani trwała okupacja, lecz przekształcenie byłej III Rzeszy w państwo demokratyczne. Nałożono również obowiązek wypłaty odszkodowań dla poszkodowanych państw. W początkowym okresie po zakończeniu wojny, zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami, podzielono Niemcy na strefy okupacyjne pod zarządem USA, ZSRS, Wielkiej Brytanii i Francji. Także podzielono Austrię, która wkrótce została połączona w jedne państwo, czyli okupacja Sprzymierzonych był krótkotrwała.

Na konferencji ustalono, że to Niemcy są odpowiedzialne za wybuch II wojny światowej i dlatego podjęto decyzję zdemilitaryzowania, zdenazyfikowania, zdemokratyzowania powojennych Niemiec. Program ten potocznie został nazwany programem 3Z.

Owszem, niekwestionowanie III Rzesza była współodpowiedzialna za rozpętanie II wojny światowej, a co ze Związkiem Sowieckim? Tak jakby 23 sierpnia 1939 r. III Rzesza nie podpisywała żadnych porozumień z Związkiem Sowieckim i tak jakby 17 września Związek Sowiecki nie złamał żadnych traktatów z Polską i nie napadł Polskę. Te błędy powojenne są dzisiaj narzędziem w rękach dyktatorów Rosji Putina oraz Białorusi Łukaszenki. Jeżeli na konferencji powojennej nikt nie uznał Związek Sowiecki za odpowiedzialnego za rozpoczęcie wojny – to znaczy, że Związek Sowiecki nie jest odpowiedzialny. Co więcej, w Białorusi dzień 17 września od niedawna jest świętem narodowym.

W praktyce program 3Z wyglądał tak, że Niemcy zostały pozbawione prawa posiadania własnych sił zbrojnych. Zdemokratyzowanie miało sprzyjać powołaniu różnego rodzaju instytucji demokratycznych, organizację instytucji samorządowych, tak aby w przyszłości byłaby możliwość powołania demokratycznych Niemiec.

Powojenna koniunktura była korzystna Niemcom, którzy już w 1949 r. mogli utworzyć własne demokratyczne państwo, co więcej, zaczęli stopniowo odtwarzać własne siły zbrojne, które oficjalnie powołano dopiero w maju 1955 roku. Wielka Trójka zadeklarowała także rozpoczęcie procesu denazyfikacji – poszukiwania i ścigania zbrodniarzy wojennych oraz usuwania z życia politycznego funkcjonariuszy obalonego reżimu nazistowskiego oraz funkcjonariuszy NSDAP. Czyli w Poczdamie faktycznie zainicjowano przyszły cykl procesów w Norymbergi w których osądzono zbrodniarzy wojennych.

Ponieważ tylko Niemcy zostały obarczone odpowiedzialnością, dlatego tylko one miały ponieść ciężar odszkodowań. Państwa okupacyjne uzyskały prawo do zabezpieczenia kwot odszkodowań na majątku III Rzeszy, znajdującym się we własnej strefie okupacyjnej. Jedynie Sowieci mieli otrzymywać przez pięć lat dodatkowe odszkodowanie ze stref zarządzanych przez USA, Francję i Wielką Brytanię. Związek Sowiecki był też na tyle „dobry”, że nawet zobowiązał się do zaspokojenia ze swojej części odszkodowań roszczeń Polski.

Warto dodać, że wywieziony z III Rzeszy do Związku Sowieckiego sprzęt pracował bardzo długo i być może nawet skutecznie. To także okazało się wielką przysługą dla Niemiec, ponieważ pozbywszy się starych rupieci oni zaczęli otrzymywać nowe urządzenia, inwestować w nowe urządzenia co pozwoliło w 1961 r. stać się przodującym państwem w świecie w dziedzinie eksportu. W tym samym czasie Związek Sowiecki, który korzystał ze starych maszyn stopniowo popadał w stagnację i ruinę gospodarczą.

Fot. Domena publiczna

Zmiany terytorialne

Zmiany terytorialne zostały przewidziane jeszcze w listopadowo-grudniowej konferencji 1943 r. w Teheranie i dokładnie omówione w lutowej konferencji w Jałcie w 1945 roku. Uchwały konferencji poczdamskiej jedynie ostatecznie przypieczętowały wcześniejsze ustalenia, które przewidywały przyznanie Polsce Gdańska, części Prus Wschodnich oraz terenów do Odry i Nysy Łużyckiej. W zamian za to Polska zobowiązała się przyjąć repatriantów z terytoriów, które stały się częścią ZSRS oraz zorganizowaniem przesiedlenia pozostałej ludności niemieckiej z przyznanych Polsce byłych ziem III Rzeszy. To ostatnie zadanie, nie mniej dramatyczne od tego pierwszego, zostało przynajmniej w części ułatwione przez Niemców, którzy wcześniej cofając się w większej mierze w pośpiechu ewakuowali własnych mieszkańców. Cały ten ruch Niemcy nazwali wypędzeniem. W tej sprawie miała być zorganizowano jeszcze jedna konferencja, ale ze względu na rozpoczęcie „Zimnej Wojny” do niej jednak nie doszło.

W związku z przesunięciem granic i odbywającym się już na terenach Polski, Czechosłowacji i Węgier wysiedlaniem ludności niemieckiej przedstawiciele Wielkiej Trójki usankcjonowali stan rzeczy, podkreślając jedynie, że wysiedlenia powinny odbywać się w sposób humanitarny i zorganizowany. W wyniku postanowień konferencji poczdamskiej Niemcy utraciły 23% terytorium, które zajmowały do 1937 roku.

W obradach konferencji wzięli również udział także przedstawiciele polskiego Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej – Bolesław Bierut, premier Edward Osóbka-Morawski, wicepremier Stanisław Mikołajczyk. Efektem ich wystąpienia – poza regulacją kwestii granicy Polski oraz wysiedlenia ludności niemieckiej – było uznanie przez zachodnie mocarstwa Tymczasowego Rządu jako oficjalnego przedstawicielstwa RP w wyniku czego cofnięto poparcie polskiemu rządowi emigracyjnemu.

Na konferencji przewidziano zawarcie traktatów pokojowych z sojusznikami III Rzeszy: Węgrami, Włochami, Bułgarią, Finlandią i Rumunią. Ustalono, że od tych państw zostaną pobrane części odszkodowań wojennych. Sprzymierzenie podjęci też szereg decyzji dotyczących powstającej w tym samym czasie Organizacji Narodów Zjednoczonych, która oficjalnie została powołana 24 października 1945 r. w czasie konferencji w San Francisco.

Postscriptum

Konferencja w Poczdamie zakończyła się 2 sierpnia 1945 r. O jej wynikach poinformowano rząd Francji, której przedstawiciele nie brali udziału w obradach, ale która miała aktywnie uczestniczyć w realizacji postanowień.

Obrady w Poczdamie były ostatnią konferencją Wielkiej Trójki. Jeszcze w trakcie obrad prezydent H. Truman poinformował J. Stalina o udanych próbach z bronią atomową, a w krajach Europy Wschodniej podporządkowani Moskwie komuniści z pomocą NKWD i terroru przejmowali władzę. Konferencja stała się preludium do nowego konfliktu.

Po zakończeniu II wojny światowej rozpoczęła się kolejna wojna, tym razem „zimna” wojna, która przejawiała się rywalizację dwóch systemów polityczno-gospodarczych, dwóch mocarstw – ZSRS oraz USA.

Na podstawie:

CLOUD, Stanley. OLSON, Lynne. Chłopcy Murrowa: na frontach wojny i dziennikarstwa. Warszawa 2006.

BEEVOR Antony. Druga wojna światowa. Kraków 2013.

https://twojahistoria.pl/encyklopedia/kalendarium/co-zdarzylo-sie-17-lipca/

https://dzieje.pl/aktualnosci/rozpoczecie-konferencji-aliantow-w-poczdamie

https://dzieje.pl/aktualnosci/rocznica-zakonczenia-konferencji-poczdamskiej

PODCASTY I GALERIE