Opór wobec systemów totalitarnych na Wileńszczyźnie

We wrześniu 2002 roku odbyła się w Warszawie polsko-litewska konferencja historyków poświęcona stosunkom polsko-litewskim w latach 1939-1989. Zorganizował ją Instytut Pamięci Narodowej wraz z Centrum Badania Eksterminacji i Ruchu Oporu Mieszkańców Litwy. Jej efektem jest recenzowana poniżej publikacja, w której skład wchodzi dziesięć wygłoszonych na spotkaniu referatów.

Bartek Borys
Opór wobec systemów totalitarnych na Wileńszczyźnie

Fot. Archiwum

W konferencji wzięli udział historycy polscy oraz litewscy, debatujący nad szeroko pojętym oporem wobec nazistowskiej oraz sowieckiej okupacji Wileńszczyzny w czasie II wojny światowej. Stronę polską reprezentowali: Alicja Paczoska, Piotr Niwiński, Jarosław Wołkonowski, Andrzej Chmielarz oraz Tomasz Strzembosz. W swoich wystąpieniach poruszyli całe spektrum zagadnień związanych z działalnością Polskiego Państwa Podziemnego na terenie Wileńszczyzny. Przeczytamy też o problemie kolaboracji w czasie okupacji niemieckiej, stosunku Związku Walki Zbrojnej, a następnie Armii Krajowej do mniejszości etnicznych w rejonie wileńskim, działalności polskiego podziemia po lipcu 1944 roku, a także o procesie powojennego wysiedlenia ludności wileńskiej.

Skład delegacji litewskich historyków był następujący: Algirdas Jakubčionis, Sigitas Jegelevičius, Valentinas Brandišauskas, Arūnas Bubnys oraz Arvydas Anušauskas. Omówili w swoich referatach następujące kwestie: objęcie kontroli nad Wileńszczyzną przez państwo litewskie w 1939 roku, utrata niepodległości przez Republikę Litewską rok później, kolaboracja z okupantami w czasie wojny, udział Litwinów w instytucjach władzy na początku wojny niemiecko-radzieckiej na przykładzie Komitetu Miejskiego Wilna, polskiego i litewskiego ruchu oporu w latach 1942-1945, wraz ze wszystkimi podobieństwami i różnicami, a także kwestię zmian w składzie narodowościowym Wileńszczyzny w czasie wojny. Publikacja kończy się zapisem dyskusji z udziałem trzech uczestników konferencji: Mindaugasa Tamosiunasa, Krzysztofa Komorowskiego i Liudasa Truski.

„Opór wobec systemów totalitarnych…” to praca naukowa warta uwagi z kilku względów. Pokazuje trzeźwe spojrzenie na wiele kwestii w dwudziestowiecznych stosunkach polsko-litewskich. Akcentuje pewne problemy i przedstawia argumenty, które umożliwiają dyskusję nawet w sytuacji, gdy w historiografii polskiej i litewskiej pojawiają się rozbieżności. Liudas Truska, w swojej wypowiedzi stwierdza, że w przypadku części różnic, takich jak brak zgody w kwestii statusu Wilna w okresie międzywojennym, niemożliwe jest wypracowanie wspólnego stanowiska. Historyk ten zwraca jednocześnie uwagę, że historiografia litewska powinna zwrócić większą uwagę na charakter litewskiej kolaboracji z okupantem niemieckim w czasie wojny oraz zmianę sposobu postrzegania Armii Krajowej, która była częścią antyhitlerowskiej koalicji. Polska partyzantka niepodległościowa na Litwie postrzegana jest przez pryzmat mordu na ludności cywilnej, którego dopuścili się członkowie 5 Wileńskiej Brygady AK w czerwcu 1944 roku w Dubinkach, jednak zapomina się zazwyczaj o tym, że wcześniej miał miejsce mord w Glinciszkach, gdzie oddział litewskiej policji pomocniczej zastrzelił 38 mieszkańców tej wsi.

Publikacja, mimo naukowego charakteru, jest z jednej strony lekturą dość zwięzłą, o niewielkiej objętości, lecz w tym samym czasie jest świetnym przykładem merytorycznej dyskusji na tematy, co do których w historiografii Polski i Litwy występują największe różnice. Nawet jeśli w niektórych przypadkach trudno o wypracowanie wspólnej historycznej wizji, pokazuje ona, że dyskusja zawsze jest nie tylko potrzebna, ale i możliwa.

Ze swojej strony zdecydowanie polecam. Nie tylko historykom.

Opór wobec systemów totalitarnych na Wileńszczyźnie w okresie II wojny światowej, red. P. Niwiński, Gdańsk 2003

*Książka do recenzji została udostępniona przez księgarnię Elephas w Wilnie.

PODCASTY I GALERIE