Operacja „Ostra Brama”

7 lipca 1944 roku rozpoczęła się operacja „Ostra Brama”. Oddziały wileńskiej Armii Krajowej zaatakowały okupowane przez Niemców Wilno. Kilkudniowe zmagania prowadzone wspólnie z Armią Czerwoną doprowadziły 13 lipca do oswobodzenia miasta. Niedługo potem Sowieci rozpoczynają ponowną okupację Wileńszczyzny i Litwy, a żołnierzy AK podstępnie rozbrojono i aresztowano.

Tomasz Bożerocki
Operacja „Ostra Brama”

Fot. Domena publiczna

Pułkownik Aleksander Krzyżanowski „Wilk”, komendant wileńskiego okręgu Armii Krajowej, w rozkazie do żołnierzy biorących udział w operacji, której nadano kryptonim „Ostra Brama”, napisał: „Walką żołnierza polskiego musimy zadokumentować nienaruszalność ziem północno-wschodnich Rzeczpospolitej Polskiej”. Celem operacji było samodzielne wyzwolenie Wilna z rąk okupanta, zanim do miasta wkroczy Armia Czerwona. „Ostra Brama” była częścią planu „Burza”, w założeniami którego AK miała wystąpić wobec Sowietów w roli gospodarza akcentując swoje prawo do tych ziem.

Operacja „Ostra Brama” – dramat wileńskiej AK

W drugiej połowie 1944 r. na Froncie Wschodnim Armia Czerwona rozpoczęła kampanię letnią, tzw. operację „Bagration”, która ostatecznie złamała opór Niemców na Froncie Wschodnim. Celem operacji było ostateczne wyzwolenie terytorium ZSRS spod okupacji nazistowskiej oraz przekroczenie byłej sowiecko – niemieckiej granicy i reokupacja Polski, Litwy, Łotwy, Estonii. W obliczu postępującej sowieckiej ofensywy brygady partyzanckie wileńskiego okręgu AK wzmogły swoją działalność w tyle wojsk nazistowskich. Przystąpiono do realizacji założeń planu „Burza”, który na Wileńszczyźnie został uwieńczony operacją „Ostra Brama”. Wzmożone działania dywersyjne nie tylko zakłóciły porządek w tyle wojsk nazistowskich, ale też mocno wpłynęły na morale nazistów. Ogólnie w okresie czerwca i lipca 1944 r. brygady partyzanckie wileńskiej AK dokonały ponad 30 większych akcji zbrojnych.

Wobec szybkich postępów Armii Czerwonej, dowództwo wileńskiej AK podjęło decyzję przyśpieszyć wykonanie operacji „Ostra Brama”. Inicjatorem operacji był cichociemny mjr. Maciej Kalenkiewicz „Kotwicz”. Plan zakładał zdobycie miasta przez połączone oddziały wileńskiego i nowogródzkiego okręgu AK. Siły partyzanckie miały liczyć ponad 12 tys. żołnierzy. Główne natarcie na Wilno zaplanowano od wschodu i południowego wschodu. 12 czerwca plan operacji otrzymał akceptację gen. Tadeusza Bora-Komorowskiego, Komendanta Głównego AK.

Datę uderzenia ustalono na wieczór 7 lipca i rozpoczęto ściąganie rozproszonych w terenie brygad AK. Jednak postęp wojsk sowieckich zmusił komendanta płk. A. Krzyżanowskiego „Wilka” przenieść uderzenie i rozpocząć je o świcie 7 lipca. Nowy rozkaz nie dotarł na czas do części brygad partyzanckich, które w tym czasie jeszcze były tylko w drodze na pozycje wyjściowe. Natomiast V Brygada AK rotmistrza Zygmunda Szendzielarza „Łupaszki” w ogóle nie brała udziału w operacji, ponieważ była poważnie zagrożona przez sowietów. W praktyce to oznaczało, że niektóre brygady nie wzięły udziału lub przystąpiły do akcji z wielkim opóźnieniem. Dlatego do pierwszego ataku ruszyło tylko ok. 4 tys. żołnierzy bez należytego wsparcia.

Postęp Armii Czerwonej był znaczący, a opór nazistów bardziej zaciekły, aniżeli początkowo zakładało dowództwo AK. Przypuszczano, że nieprzyjaciel ogarnięty paniką będzie w odwrocie i zacznie opuszczać Wilno. Niestety, na osobisty rozkaz Adolfa Hitlera miasto zostało zamienione w ufortyfikowaną twierdzę, której bronił 17-tysięczny garnizon wzmocniony artylerią, czołgami, działami pancernymi oraz lotnictwem.

Wobec takiej potęgi polskie siły okazały się zbyt szczupłe, aby przełamać obronę przeciwnika i natarcie się załamało. Dlatego współpraca z sowietami była nie do uniknięcia. Około południa do walki włączyły się jednostki rosyjskie 3 Frontu Białoruskiego. W sumie o miasto walczyło 100 tys. żołnierzy Armii Czerwonej, wspieranych przez kilkaset czołgów, artylerię i lotnictwo.

Wilno zostało wyzwolone wspólnym wysiłkiem Armii Krajowej oraz Armii Czerwonej. 13 lipca 1944 r., około godziny 11 pchor. Jerzy Jensch „Krepdeszyn” wraz z kpr. Arturem Rychterem „Zanem” na Górze Zamkowej zawiesili biało-czerwoną flagę. Wkrótce Sowieci zamienili ją na flagę nowego okupanta – Związku Sowieckiego. Wilno zostało wyzwolone spod okupacji nazistowskiej, a tym samym rozpoczęła się kolejna tragedia Wileńszczyzny, Litwy oraz całej Europy Wschodniej – okupacja sowiecka.

Walka w Krawczunach

Warto zaznaczyć, że żołnierze AK wyróżnili się w wielu miejscach i udowodnili, że swą wartością bojową w niczym nie ustępują doświadczonym żołnierzom frontowy. W nocy, w przeddzień zakończenia walk o Wilno, 3 tys. żołnierzy niemieckich pod dowództwem gen. Reinera Stahela zdołało wyrwać się z sowieckich kleszczy dookoła Wilna. Grupa przeszła przez Karolinkę i idąc na zachód natknęła się na II Zgrupowanie Oddziałów Partyzanckich AK mjr. Mieczysława Potockiego, „Węgielnego” w miejscowości Krawczuny-Płocieniszki-Nowosiółki-Girule. Oddziały AK próbowały powstrzymać marsz grupy gen. R. Stahela. W toku ciężkiej walki, bez względu na duże straty, grupa niemiecka dotarła do Wilii, gdzie spotkała się z grupą bojową generała Theodora Tolsdorfa. Przeprawa przez Wilię odbyła się w okolicach Janówki. Podczas bitwy zginęło lub trafiło do niewoli blisko 1000 Niemców, zginął dowódca I Brygady Wileńskiej AK Czesław Grombczewski ps. „Jurand”, a także 79 żołnierzy AK.

Także wileńska dzielnica kalwaryjska została wyzwolona w całości, wyłącznie przez żołnierzy z miejskiego garnizonu AK. W całej operacji „Ostra Brama” Polacy stracili ponad 500 żołnierzy, Niemcy – 3-4 tys., Rosjanie – ok. 5 tys. wojskowych.

Sowiecka zdrada

Po zakończeniu walk o Wilno płk. A. Krzyżanowski „Wilk”, mając wytyczne od Rządu Emigracyjnego, rozpoczął pertraktacje ze stroną sowiecką w celu utworzenia oddziału regularnego wojska na bazie wileńskiej AK, który politycznie byłby podporządkowany Rządowi Emigracyjnemu.

Jednak 17 lipca 1944 r. dowódca 3 Frontu Białoruskiego gen. Iwan Czerniachowski oznajmił płk. A. Krzyżanowskiemu „Wilkowi”, że żadnych oddziałów nie będzie, a płk. A. Krzyżanowski oraz jego sztab zatrzymano. W tym samym czasie oddziały sowieckie przystąpiły do zatrzymywania i rozbrajania jednostek Armii Krajowej. Kadrę oficerską wywieziono do obozów w Riazaniu, Ostaszkowie i Morszańsku. Pozostali żołnierze trafili do Kaługi, gdzie Sowieci formowali kilkutysięczny rezerwowy pułk piechoty pod sowieckim dowództwem. Większość z nich trafiła jednak na ciężkie roboty ze względu na odmowę złożenia sowieckiej przysięgi. Z niewoli część powróciła w 1946 r., a część nawet po 15 latach ciężkich prac.

Ironią losu jest fakt, że w tym czasie, kiedy zostaje ujęte dowództwo Wileńskiego Okręgu AK, Biuro Informacji i Propagandy wydaje oraz rozpowszechnia broszurę, w której nawoływano żołnierzy AK oraz ludność Wileńszczyzny do współpracy z sowietami. Przynajmniej tak wynika z tak zwanych zbiorów „Bernardyńskich”, przechowywanych w Litewskim Centralnym Archiwum Państwowym.

Okolice dworca po zakończeniu walk o Wilno. Fot. Domena publiczna

Na podstawie:

WOŁKONOWSKI, Jarosław. Okręg Wileński Związku Walki Zbrojnej Armii Krajowej w latach 1939-1945. Warszawa 1996.

http://polska-zbrojna.pl/home/articleshow/28731?t=Operacja-Ostra-Brama-boj-o-Wilno#

https://dzieje.pl/aktualnosci/operacja-ostra-brama

https://muzeum1939.pl/poznajwystaweglowna-7-lipca-1944-r-poczatek-operacji-ostra-brama-walki-armii-krajowej-na/aktualnosci/3627.html

http://www.wilnoteka.lt/content/krawczuny-ostatnia-bitwa-wilenskiej-ak

https://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Ostrabrama_operacja.png

https://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Wilno_ak_1.png

https://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:19440712_soviet_and_ak_soldiers_vilnius.jpg

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8e/J.Bulhak._1944m._Gele%C5%BEinkelio_street_in_Vilnius_%281%29.jpg

PODCASTY I GALERIE