Niemieckie ultimatum dla Litwy

W marcu 1936 roku niemieckie wojska wkroczyły do Nadrenii, co stanowiło jawne złamanie traktatów z Wersalu i Locarno. W marcu 1938 roku nastąpił Anszlus – przyłączenie Austrii do III Rzeszy. Po wrześniowej „zmowie monachijskiej” w październiku tegoż roku nastąpiła okupacja czechosłowackich Sudetów. Pierwotnie szykowano się do zbrojnego rozwiązania kwestii Sudetów i całej Czechosłowacji, jednak ku zdziwieniu A. Hitlera, Neville Chamberlain i Edouard Daladier w zamian za pokój zaoferowali dla A. Hitlera czechosłowackie Sudety w nadziei na utrzymanie pokoju. Tym samym stworzono predyspozycje do okupacji całej Czechosłowacji i dalszej ekspansji nazistów.

Tomasz Bożerocki
Niemieckie ultimatum dla Litwy

Fot. Domena publiczna

Sytuacja międzynarodowa

Niektórzy historycy utrzymują, że gdyby Wielka Brytania i Francja były gotowe do walki jesienią 1938 r., to wypadki potoczyłyby się inaczej. Jednak to jest, mówiąc słowami Jerzego Topolskiego: „zabawa w gdybologię – co by było, gdyby było”. Faktem pozostaje to, że Brytyjczycy i Francuzi nie byli przygotowani do wojny, głównie z powodu dezinformacji przez polityków, propagandę, dyplomatów oraz prasę. Każdego, kto próbował ostrzegać przed planami Adolfa Hitlera, osoby w rodzaju Winstona Churchilla, uważano po prostu za podżegacza wojennego. Powszechnie łudzono się, że A. Hitler chce jedynie objąć granicami wszystkich etnicznych Niemców. Jednak dalsze wydarzenia, czyli zajęcie przez A. Hitlera reszty Czechosłowacji w marcu 1939 r. ostatecznie dowiodło, że zgłaszane przezeń roszczenia do objęcia granicami III Rzeszy etnicznych Niemców – to zaledwie pretekst uzasadniający ambicje terytorialne. Oburzenie Brytyjczyków zmusiło N. Chamberlaina do zaproponowania gwarancji Polsce, co niby musiało odstraszyć A. Hitlera od dalszej ekspansji. Tylko nikt, kto widział działania Neville’a Chamberlaina i potrafił je ocenić, nie mógł przyjąć jego słowa za mające jakieś większe znaczenie.

Upokorzenie i rozgoryczenie doznane przez Niemcy po przegranej Pierwszej wojnie światowej potęgował fakt, że faktycznie ich wojska nie zaznały porażki na frontach Wielkiej wojny. Złudna legenda o „ciosie nożem w plecy” oraz teoria o wersalskim „dyktacie” wzięły górę nad istnymi przyczynami klęski Niemiec. Gorycz z powodu narodowego i osobistego upadku zaowocowała wielowymiarowym poczuciem wzburzenia, chęcią do rewanżu. A. Hitler trzydziestego stycznia 1933 r. został kanclerzem Niemiec i wykorzystując nastroje Niemców, ich urażoną dumę narodową przystąpił odbudowy Rzeszy – dążąc do zwrotu ziem zabranych na mocy postanowień wersalskich. Terytorialne roszczenia A. Hitlera nie mogły ominąć Litwy, która posiadała Kłajpedę – po niemiecku zwaną Memel.

Krótki ekskurs historyczny

W 1252 r. Zakon Krzyżacki na ziemiach plemiona Kurszów wybudował zamek Memelburg, od którego początek bierze miasto. Z czasem nazwę Memelburg skrócono do Memel, który do 1920 r. należał państwu niemieckiemu.

W 1918 r. przywódcy litewskiego ruchu narodowego dążyli do odbudowy Litwy, która objęłaby tereny etnicznie zamieszkane przez Litwinów w tym też tzw. Małą Litwę (Tylża, Ragneta, Szyłokarczma, itd.). 24 marca 1919 r. litewscy przedstawiciele na konferencji pokojowej w Paryżu podnieśli kwestię przyłączenia Małej Litwy do Litwy wraz z dojściem do morza Bałtyckiego, co zagwarantowałoby Litwie niezależność gospodarczą. Między innymi, litewskie roszczenia zostały poparte przez polską delegację. Na mocy postanowień wersalskich Kłajpeda oraz kraj kłajpedzki zostały oddzielone od Niemiec, a prawo administracji w imieniu Ententy przekazano dla Francji. Chociaż miasto formalnie znalazło się pod rządami Francuzów, jednak de facto pozostał stary ustrój niemiecki. Francuzi planowali Kłajpedę, na wzór Gdańska, ogłosić wolnym miastem. W październiku 1922 r. powołano specjalną komisję, która musiała podjąć ostateczną decyzję co do dalszego losu Kłajpedy. Według projektu, Kłajpeda na okres 15 lat miała zostać wolnym miastem, pod zarządem komisji składającej się z przedstawicieli Polski, Litwy oraz kraju kłajpedzkiego. Wobec takich planów Litwa podjęła decyzję o wywołaniu powstania w kraju kłajpedzkim i przyłączeniu go do Litwy. W tym celu 22 grudnia 1922 r. w Kłajpedzie powołano Główny Komitet Ocalenia Małej Litwy na czele z Martynasem Jankusem. Komitet gromadził ochotników, organizował demonstracje. Rząd Litwy obawiał się, że w Kłajpedzie jest zbyt mało sił do opanowania miasta. Dlatego w tym celu zaczęto wysyłać do Kłajpedy żołnierzy wojska litewskiego „po cywilu”, którzy mieli odegrać rolę ochotników. 15 stycznia 1920 r. Kłajpeda została opanowana przez litewskie siły ochotnicze. 19 stycznia w Szyłokarczmie Główny Komitet Ocalenia Małej Litwy ogłosił i przyjął deklarację o przyłączeniu się kraju kłajpedzkiego do Litwy. Wobec faktów dokonanych państwa Ententy 16 lutego 1923 r. przyznały Kłajpedę Litwie, a granicę niemiecko-litewską ustalono na Niemnie. Ostatecznie postanowienia te zostały sformalizowane 8 maja 1924 r. po podpisaniu konwencji kłajpedzkiej. Sygnatariuszami konwencji zostały Wielka Brytania, Francja, Japonia, Włochy, które to formalnie i przekazały kraj kłajpedzki dla Litwy.

Ultimatum

Po dojściu A. Hitlera do władzy w Kłajpedzie naziści rozpoczęli działania wywrotowe. Litwa jako pierwsze państwo w Europie w latach 1934-1935 osądziła nazistów. 4 skazano na karę śmierci, a 84 otrzymało długoletnie wyroki więzienia. Po tym procesie III Rzesza zmusiła Litwę do złagodzenia wyroków, a z czasem wszystkich skazanych puszczono wolno. Po dokonaniu Anszlusu, III Rzesza zażądała od Litwy rozszerzenia autonomii kraju kłajpedzkiego, co też bardzo prędko było zrobione. Po przyłączeniu Czechosłowacji do III Rzeszy, przyszła kolej na Litwę.

Attaché Wojska Polskiego na Litwie płk. Leon Mitkiewicz w swych wspomnieniach zapisał:

Położenie Litwy w Kłajpedzie staje się z każdym dniem coraz więcej naprężone. Niemcy kłajpedzcy (90% ludności!) już całkiem otwarcie rozpoczęli na rozkaz Berlina, ale pozornie na własną rękę, akcję prowadzącą do oderwania się od Litwy i powrotu do Niemiec. Związek kraju kłajpedzkiego z Litwą jest rzeczywiście bardzo problematyczny i przypomina w pewnej mierze polski związek z Wolnym Miastem Gdańskiem. Na rzecz Litwy przemawiają w Kłajpedzie – w porównaniu z naszą sytuacją w Gdańsku – następujące plusy: Litwini posiadają w Kłajpedzie stosunkowo silny garnizon wojskowy […] posiadają oni władzę w porcie i sprawują nominalnie administrację całego kraju kłajpedzkiego. Poza tym, Kłajpeda (po niemiecku Memel) jest miastem niemieckim, różniącym się wyraźnie od reszty miast i miasteczek Litwy. Nastroje ludności niemieckiej są zdecydowanie proniemieckie, prohitlerowskie i bardzo wrogie Litwie.

[…]

W końcu stycznia [1939 r.] sowiecki attaché wojskowy major Korotkich zawiadomił mnie, że sowiecki Sztab Generalny posiada wiarygodne informacje, iż Niemcy w najbliższym czasie zajma litewską Kłajpedę za pomocą lokalnego puczu względnie przez nacisk na Litwinów. […]

Jak wynika ze wspomnień attaché płk. L. Mitkiewicza, litewscy politycy oraz dyplomaci z różnych źródeł otrzymywali informację, że III Rzesza wkrótce przystąpi do realizacji zamiaru zwrotu Kłajpedy. Dyplomaci litewscy próbowali zapewnić Litwie poparcie Francji oraz Wielkiej Brytanii, aby zabezpieczyć do Kłajpedy. Jednak obaw Litwy nie traktowano poważnie, a tym bardziej Francja i Wielka Brytania prowadziły politykę ugodową wobec A. Hitlera. Litwa dla państw zachodnich nie miała żadnej wartości w porównaniu z możliwością zapobieżeniu ewentualnej wojnie. Najbardziej było dotkliwe to, że nawet najbliżsi sojusznicy – Łotwa oraz Estonia popierali interesy niemieckie. Attaché płk. L. Mitkiewicz zapisał:

W kołach dyplomatycznych Kowna uprawiana jest wzmożona propaganda niemiecka na rzecz oddania przez Litwę Kłajpedy Niemcom. Niedawno płk. [Villem] Saarsen – Estończyk, i płk. [Wiktor] Deglaws – Łotysz, przekonali Litwinów, że Litwa nie ma racji upierania się przy Kłajpedzie, że jest to od dawna stracona placówka i łudzą się niepotrzebnie, że ktoś dopomoże im w tej sprawie. Obydwaj stwierdzili, że nikt nie będzie bił się z Niemcami o prawa Litwy do Kłajpedy i że Litwa powinna dobrowolnie z niej zrezygnować, przystając na warunki niemieckie co do używania portu. W związku z tego rodzaju nastrojami i pogłoskami wśród Litwinów panuje tam stan dużego zaniepokojenia i zdenerwowania.

20 marca litewski minister spraw zagranicznych Juozas Urbšys wracając z Rzymu spotkał się z ministrem spraw zagranicznych III Rzeszy Joachimem von Ribbentropem. J. Ribbentrop przedstawił ultymatywne żądanie natychmiastowego zwrotu Kłajpedy dla III Rzeszy. Także zasugerowano, że w Kłajpedzie może wkrótce wybuchnąć powstanie nazistów, którym pomocy niebawem udzieli Wermacht, zasięg działań którego mogą objąć nawet Kowno. Oczywiście J. Ribbentrop „prosił” zwrócić Kłajpedę wyrażając „troskę” o Litwę, jej suwerenność, dążenie Niemców do odzyskania bezprawnie zabranych ziem, itd. Litwie obiecano zagwarantowanie praw w porcie. Po rozmowie J. Ribbentrop zaproponował jak najprędzej wiadomość tę przekazać rządowi litewskiemu. Niemcy J. Urbšysowi przyszykowali specjalny samolot, aby jak najprędzej dotarłby do Kowna. Algimantas Kasparavičius stwierdził, iż żądania Niemców odzwierciedlały postulaty „zmowy monachijskiej”: odrzucenie „dyktatu wersalskiego”, zachowanie pokoju, prawo narodów do samostanowienia się itd. Wobec braku poparcia ze strony Wielkiej Brytanii, Francji, ZSRS oraz Polski rząd Litwy rano 22 marca przyjął żądania III Rzeszy. Wieczorem tegoż dnia w Berlinie przedstawiciele Litwy i III Rzeszy podpisali umowę przekazania Kłajpedy dla III Rzeszy. Inicjatywą Niemiec w umowie znalazł się punkt o wzajemnej nieagresji. 23 marca do Kłajpedy wkroczyli wojska niemieckie wraz z A. Hitlerem, który całą akcję podsumował: „Jeszcze jedna część Wielkiej Rzeszy Niemieckiej zostaje z powrotem włączona do swej macierzy”.

Na zakończenie można posłużyć się słowami attaché płk. L. Mitkiewicza: „Zajęcie Kłajpedy przez Niemców, w kilka dni po zaborze Czechosłowacji, powinno już chyba ostatecznie otworzyć oczy wszystkim w Europie i na całym świecie na agresywne zamiary Niemiec. Polska wydaje się teraz być najbliższym, następnym celem niemieckiej agresji w Europie.”. Attaché miał rację, ponieważ już 24 marca Niemcy zażądali przekazania Gdańska.

Według:

RAŠTIKIS, Stasys. Kovose dėl Lietuvos, t. 1. Vilnius 1990.

MITKIEWICZ, Leon. Wspomnienia kowieńskie 1938-1939. Warszawa-Wrocław 1989.

KASPARAVIČIUS, Algimantas. Lietuva 1938 – 1939 m. neutraliteto iliuzijos. Vilnius 2010.

BEEVOR Antony. Druga wojna światowa. Kraków 2013.

PODCASTY I GALERIE