Na paryskim bruku, czyli jak powstał „Pan Tadeusz”

"O, gdybym dożył kiedy tej pociechy, żeby te księgi zbłądziły pod strzechy" - pisał Adam Mickiewicz. 187 lat temu ukończony został druk pierwszego wydania epopei narodowej.

Elżbieta Tupikowska
Na paryskim bruku, czyli jak powstał „Pan Tadeusz”

Fot. wikipedia/"Grzybobranie" ilustracja do III księgi "Pana Tadeusza" autorstwa Franciszka Kostrzewskiego z 1860

„Piszę teraz poema wiejskie, w którym staram się zachować pamiątkę dawnych naszych zwyczajów i skreślić jakkolwiek obraz naszego życia wiejskiego: łowów, zabaw, bitew, zajazdów” – pisał Adam Mickiewicz w liście do swego przyjaciela Juliana Ursyna Niemcewicza w maju 1833 roku.

Narodowa epopeja

Początkowo „Pan Tadeusz” był pomyślany jako sielanka, z czasem poeta przekształcił utwór w wielką narodową epopeję. Pracę nad poematem rozpoczął we wrześniu 1832 roku, w sytuacji trudnej dla kraju, po klęsce powstania listopadowego. Emigracja znajdowała się w stanie wrzenia i skłócenia. Mickiewicz, jak sam określił ”zatrzasnął drzwi od tych kłótni i hałasów” i zaczął pisać swój słynny poemat. W styczniu 1833 roku miał już gotowe dwie pieśni. Jeszcze wtedy nie przypuszczał, że historia ostatniego zajazdu na Litwie rozrośnie się do takich rozmiarów. Powstało 12 ksiąg i epilog.

We wrześniu 2012 roku odbyła się ogólnopolska akcja zainicjowana przez Prezydenta RP pod hasłem „Narodowe czytanie Pana Tadeusza”. Zobacz i posłuchaj, jak wybitni aktorzy interpretowali dzieło naszego wieszcza.

Dzieje rękopisu

O historii powstania poematu opowiadał w 1986 roku Janusz Odrowąż-Pieniążek, ówczesny dyrektor warszawskiego Muzeum Literatury im. A. Mickiewicza.

W 1945 roku, wkrótce po zakończeniu działań wojennych na Dolnym Śląsku odnaleziony został po rękopis „Pana Tadeusza”. Od tego momentu największe biblioteki w Polsce zaczęły ubiegać się o honor posiadania tego skarbu narodowego. W 1947 roku, decyzją prezesa Rady Ministrów Józefa Cyrankiewicza, rękopis trafił do Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu.

– Mickiewicz pisał „Pana Tadeusza” w kilku fazach. Powstawały najpierw bruliony, które następnie przepisywał „na czysto”. Niekiedy czystopisy na powrót stawały się brulionami, ponieważ poeta wprowadzał dalsze poprawki – mówił Jan Litwinek z Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu.

Gość Anny Borkowskiej w audycji z cyklu „Finezje literackie”, nadanej w 1998 roku przedstawił niezwykle ciekawą historię rękopisu „Pana Tadeusza”.

– O los brudnopisów Mickiewicz praktycznie się nie troszczył – stwierdził Jan Litwinek. – Ignacy Domeyko, późniejszej światowej sławy geolog, zbierał kartki z zapiskami poety. Kiedy stwierdził, że Mickiewicz przepisał już na czysto fragmenty pierwszych pieśni poematu, po kryjomu podkradał wcześniej powstałe bruliony.

Epicka podróż do kraju dzieciństwa

Na przełomie maja i czerwca 1833 roku Mickiewicz miał już gotowe trzy pierwsze księgi historii szlacheckiej 1811 i 1812 roku. – Gdy był w połowie pisania, przerwał pracę, udał się do Szwajcarii do chorego śmiertelnie na gruźlicę, Stefana Garczyńskiego – słyszymy w audycji.

„Pisząc, nie miał grosza przy duszy. Za cały poemat dano mu 1000 franków. A był wesoły, bardziej towarzyski niż kiedykolwiek. Schodziło się do niego wieczorami wielu przyjaciół. Toczyły się rozmowy o życiu i zwyczajach naszych domowych, obywatelskich, szkolnych i dawnych uniwersyteckich” – pisał Ignacy Domeyko.

Z rąk do rąk

W 1836 roku Adam Mickiewicz zmuszony był rękopis sprzedać. Nabyła go Anna Wąsowiczowa za 569 franków. Była wielbicielką twórczości poety, chciała mu pomóc i rękopis zaraz po kupnie po prostu mu zwróciła. Wkrótce potem wieszcz musiał ponownie sprzedać swe dzieło. Tym razem kupcem był emigrant z Polski, Teodor Pociej. Ten z kolei, tuż przed śmiercią, przekazał rękopis Stefanowi Zanowi – przyjacielowi  Mickiewicza. Zan oddał go poecie.

– Od tej chwili Mickiewicz się z rękopisem nie rozstawał – opowiadał Jan Litwinek. – Ale wiele kart, fragmentów rozdawał przyjaciołom. Tak rozpoczynała się ich wędrówka po świecie, która niekiedy trwała kilkadziesiąt lat.

Całą ósmą księgę w 1851 roku otrzymała np. w darze od poety Magdalena Gołuchowska. – Niektóre karty zostały wręcz przecięte na połówki, aby można było obdarować dwie osoby – słyszymy w audycji.

Rekonstrukcja

W 1871 roku syn Adama, Władysław Mickiewicz sprzedał rękopis hrabiemu Stanisławowi Tarnowskiemu, historykowi literatury i on rozpoczął starania zrekonstruowania dzieła.

– Kolejny etap historii rękopisu „Pana Tadeusza” rozpoczyna się w roku 1939, w pierwszych dniach II wojny światowej – powiedział Jan Litwinek.

Na podst. polskieradio.pl

PODCASTY I GALERIE