Konferencja w Jałcie

W lutym 1945 roku w Jałcie odbyła się konferencja szefów rządów tzw. Wielkiej Trójki. Stany Zjednoczone reprezentował Franklin Delano Roosevelt, Wielką Brytanię Winston Churchill, a ZSRS Josif Stalin. Na konferencji zapadły decyzje, które można nazwać zdradą interesów narodów Europy Wschodniej. Ponieważ konferencja jałtańska potwierdziła wcześniejsze decyzje na mocy, których Europa Wschodnia znalazła się pod „opieką” totalitarnego reżimu.

Tomasz Bożerocki
Konferencja w Jałcie

Fot. Domena publiczna

Okoliczności zwołania konferencji

Na początku 1945 r. III Rzesza przeżywała agonię, a koniec wojny był kwestią czasu. Niemieckie miasta codziennie płonęły od niszczących nalotów alianckich sił powietrznych. Naziści rzucali na front małoletnich oraz starców, chcąc przynajmniej na chwilę opóźnić marsz wojsk koalicji antyhitlerowskiej. Aliantom udało się zatrzymać zuchwałe niemieckie kontrnatarcie w Ardenach, jednak ich czekało forsowanie Renu oraz zaciekłe walki na terytorium Niemiec. Natomiast Armia Czerwona w tym czasie znajdowała się w odległości zaledwie 100 km od Berlina i była gotowa natychmiast przystąpić do ostatecznej rozprawy.

W tych okolicznościach 4-11 lutego w pałacu cesarskim w Liwadii leżącej nieopodal Jałty na Krymie, odbyła się konferencja koalicji antyhitlerowskiej. Miejsce zostało wybrane ze względu na pogodę panującą tam w tym okresie. Chociaż są też opinie, że taki był warunek Stalina. Była to druga kluczowa konferencja Wielkiej Trójki. Pierwsza miała miejsce w Teheranie (Persja) na przełomie listopada i grudnia 1943 roku.

Stalin czując dogodność swej pozycji, tuż po przybyciu do Jałty zadeklarował swoim sojusznikom, że na razie wstrzyma się od szturmu Berlina. Ten gest Stalina ukrywał prawdziwe jego plany. Rozumiejąc, że armie zachodnich sojuszników są zbyt daleko od Berlina a forsowanie Renu na pewno opóźni ich marsz w kierunku Berlina, chciał wykorzystać to. To była dobra okazja dla Stalina na zajęcie Czechosłowacji oraz Węgier. Prędkie zajęcie Berlina prawdopodobnie doprowadziłoby do kapitulacji Niemiec, a los Czechosłowacji, Węgier mógł zostać rozstrzygnięty niekorzystnie dla sowietów. Było oczywiste, że ostateczne decyzje co do powojennej Europy zapadną na konferencji powojennej, na której liczyć się będą tylko fakty dokonane. Uwzględniając to zajęcie Czechosłowacji oraz Węgier przez Armię Czerwoną stało się Stalinowi sprawą priorytetową.

Oczekiwania

Każdy z uczestników konferencji przybył do Jałty mając swoje oczekiwania oraz swoją wizję powojennej Europy. Stalin przybył na konferencję, chcąc otrzymać zapewnienie, że terytoria, które były częścią ZSRS w czerwcu 1941 r. po wojnie także zostaną w składzie ZSRS. Drugim jego oczekiwaniem było otrzymanie zapewnienia, że będzie miał prawo organizować „wolne” wybory w państwach „wyzwolonych” przez Armię Czerwoną. Chciał upewnić się, że jego zachodni koledzy zostawią Europę Wschodnią w strefie wpływów ZSRS. Trzecim oczekiwaniem były reparacje i liczył na to, że otrzyma solidne odszkodowania wojenne.

W. Churchill dążył do zachowania równowagi sił w Europie. Mając świadomość, że ZSRS wzrosło w siłę, a jej strefy wpływów znaczenie rozszerzyły się, chciał, aby i Francja miała wiodącą rolę odbudowując Europę po wojnie. To jego staraniem Francja otrzymała strefę okupacyjną.

F. D. Roosevelt nie tylko dążył do zachowania równowagi sił, ale też myślał o tym, jak w przyszłości rozwiązywać konflikty bez użycia oręża. Był przekonany o potrzebie nowej organizacji międzynarodowej. Do tego celu miała być powołana Organizacja Narodów Zjednoczonych. Jednak, aby taka organizacja miałaby sens i mogłaby funkcjonować, trzeba było w jej struktury wciągnąć ZSRS. F. D. Roosevelt był gotów iść na ustępstwa Stalinowi w zamian za poparcie powołania ONZ. Także chciał otrzymać zapewnienie od Stalina, że Armia Czerwona przystąpi do wojny z Japonią.

Istotne ustalenia nastąpiły trochę wcześniej…

Ustalenia powojennego ładu nastąpiły o wiele wcześniej, czyli jeszcze w Teheranie w 1943 roku. Później zostały szerzej omówione przez Stalina i W. Churchilla w październiku 1944 r. w Moskwie. Wówczas było oczywiste, że III Rzesza jest już państwem przegranym i można zaczynać układać wizję powojennej Europy. W. Churchill zapewnił Stalina, że tereny będące częścią ZSRS przed 22 czerwca 1941 r. (Litwa, Łotwa, Estonia, część Polski, Besarabia), po wojnie zostaną w składzie ZSRS. Stalin został zapewniony, że Europa Wschodnia zostanie w sferze wpływów ZSRS. W zamian za to Brytyjczykom pozostawiono wolną rękę w Grecji.

Jeżeli nawet przypuszczać, że dla W. Churchilla w jakimś stopniu zależało na Polsce oraz Polakach, to i tak było oczywiste, że postęp Armii Czerwonej to podstawa „dyplomacji” ZSRS. Jesienią 1944 r. Armia Czerwona była w Polsce, Rumunii, Bułgarii, Jugosławii. Utworzony w Lublinie prosowiecki rząd zapewniał sobie stopniowo kontrolę (dzięki Armii Czerwonej) nad całą Polską. Wszelkie protesty wówczas jeszcze legalnego, uznawanego na Zachodzie polskiego rządu emigracyjnego były bez większego sensu i skutku.

Sprawa polska

W. Churchill chcąc zachować dobrą minę do złej gry, dążył, aby w zajętych przez sowietów państwach przeprowadzono „wolne i demokratyczne wybory”. W. Churchill chciał pokazać Polakom, że sprawa polska jest mu ważna, że jest niejako sprawą honoru Zjednoczonego Królestwa. Jednak rzeczywistość była odwrotna. Wojna nadal trwała. ZSRS oraz jej Armia Czerwona to pożądany sojusznik. Innym powodem była pozycja F. D. Roosevelta, który miał wizję utworzenia ONZ i chciał zyskać poparcie Stalina. F. D. Roosevelt dał do zrozumienia Stalinowi – w zamian za poparcie dla ONZ, USA uzna fakty dokonane w Europie Wschodniej. Chcąc zachować pozory ustalono, że powoła się tymczasowy Rząd Polski, składający się z „demokratów” z Polski oraz przedstawicieli rządu emigracyjnego. Nowy rząd otrzymał nazwę Polskiego Rządu Tymczasowego Jedności Narodowej i musiał zorganizować oraz przeprowadzić wybory.

Kolejną sprawą była wschodnia granica Polski, która według ustaleń teherańskich, miała być na tzw. linii Curzona (granica wyznaczona w 1919 r. jako kres terytorium zamieszkiwanego przez rdzennych Polaków). Na konferencji w Jałcie to zostało potwierdzone.

Zachowanie pozorów

W czasie trwających ponad tydzień rozmów w Jałcie podjęto szereg ustaleń dotyczących współdziałania w końcowej fazie wojny oraz powojennego ładu na świecie po jej zakończeniu. Kończąc konferencję jałtańską uchwalono Deklarację o Wyzwolonej Europie, w której Wielka Trójka zobowiązała się wesprzeć demokrację we wszystkich wyzwolonych krajach europejskich. Szczególnie Stalin obiecywał osobiście zapewnić przeprowadzenie „demokratycznych” wyborów. Deklaracja ta była jedynie zadośćuczynieniem dla opinii publicznej, która żądała wolnych, demokratycznych wyborów w wyzwolonych państwach.

11 lutego po zakończeniu konferencji każda ze stron była usatysfakcjonowana. Szczęściu Francuzów w ogóle nie było granic. Państwo, które nie uczyniło nic, aby uratować swych sojuszników w 1939 r., po konferencji w Jałcie zwycięsko wkroczyło na arenę mocarstw powojennych. Nawet otrzymało strefę okupacyjną. Nikt nie kwestionuje ofiarności żołnierzy Wolnej Francji, ale w ofiarności im nie ustępowali żołnierze polscy walczący na wszystkich frontach Drugiej Wojny Światowej od samego jej początku.

Owszem, ONZ po wojnie została powołana i skutecznie działa do dziś, Anglia zachowała po wojnie równowagę sił w Europie. Jednak jedynym zwycięzcą po konferencji był Stalin, który z rąk swych zachodnich sojuszników otrzymał całą Europę Wschodnią: Estonię, Łotwę, Litwę, Polskę, Czechosłowację, Węgry, Rumunię, Bułgarię, Jugosławię, Albanię.

W tych okolicznościach dla W. Churchilla tyle i zostało co mówić o żelaznej kurtynie, która zapadła od Szczecina do Triestu. Między innymi, błędnie jest myśleć, że po raz pierwszy o kurtynie przemówiono w 1946 r. w Fulton. Pierwszy raz słowa o kurtynie W. Churchill użył w maju 1945 r. w liście do Harriego Trumana. A i w ogóle być może termin ten wypożyczył u Josepha Goebbelsa, który tymi słowami, niestety, bardzo trafnie określił porządek pojałtański: „Jeśli naród niemiecki złoży broń, wówczas Sowieci, zgodnie z porozumieniem zawartym między Rooseveltem, Churchillem i Stalinem, zajmą całą wschodnią i południowo-wschodnią Europę, w tym większą część Rzeszy. Nad tym terytorium zajętym przez Związek Radziecki zapadnie żelazna kurtyna, poza którą nastąpi rzeź narodów.” Pozostaje stwierdzić, że J. Goebbels miał rację, sowieci wymordowali Polaków, Litwinów, Łotyszów, Niemców i inne narody.

Kluczowe decyzje konferencji

Na konferencji poruszono wiele tematów, jednak było kilka kluczowych spraw:

  1. Na konferencji rozstrzygnięto sprawę III Rzeszy: ZSRR, USA, Wielka Brytania i Francja będą okupantami w wyznaczonych na konferencji czterech okupacyjnych strefach Niemiec. Przewidziano utworzenie skoordynowanej administracji i kontroli za pośrednictwem Sojuszniczej Rady Kontroli, złożonej z naczelnych dowódców sił zbrojnych tych czterech okupacyjnych państw;
  2. Sowietom przyznano prawo do oblężenia Berlina;
  3. Przewidziano, że III Rzesza zostanie obciążona reparacjami w wysokości 20 miliardów dolarów;
  4. Podjęto decyzje o przesiedleniach ludności m.in. przesiedleniu Niemców, Polaków, Ukraińców;
  5. Granicę Polski na wschodzie ustanowiono na linii Curzona (1919 r.);
  6. Jako rekompensata za utracone terytoria na Wschodzie, Polsce przewidziano oddać tereny położone między Nysą Kłodzką a Nysą Łużycką. Jednak Ostateczne decyzje co do „rekompensaty”, zapadły dopiero latem 1945 r. w Poczdamie;
  7. Także w stosunku do Polski ustalono, że obowiązkowo trzeba przeprowadzić wolne wybory, a rząd tymczasowy musi składać się z promoskiewskiego komitetu lubelskiego oraz londyńskiego rządu emigracyjnego;
  8. Tajne protokoły dały prawo sowietom na kontrolę Mongolii, zajęcie Kuryłów, a także ustalono, że sowietom zostaną przekazani byli obywatele ZSRS (którzy służyli w różnych formacjach nazistowskich) zatrzymani przez zachodnich sojuszników.
PODCASTY I GALERIE