Dzień Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej

Treść uchwały Sejmu Rzeczypospolitej z listopada 2007 r. głosi: „W hołdzie Ofiarom Zbrodni Katyńskiej oraz dla uczczenia pamięci wszystkich wymordowanych przez NKWD na mocy decyzji naczelnych władz Związku Sowieckiego z 5 marca 1940 r., Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustanawia dzień 13 kwietnia Dniem Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej”.

Tomasz Bożerocki
Dzień Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej

Krzyż Katyński. Domena Publiczna

Niemiecki komunikat

13 kwietnia 1943 r. o zbrodni dokonanej przez Sowietów usłyszał cały świat. Tego dnia Niemcy ogłosili informację o odkryciu w lesie pod Katyniem grobów polskich oficerów:

Ze Smoleńska donoszą, że miejscowa ludność wskazała władzom niemieckim miejsce tajnych egzekucji masowych, dokonywanych przez bolszewików, i gdzie GPU wymordowało 10.000 oficerów polskich. Władze niemieckie udały się do miejscowości Kosogory, będącej sowieckim uzdrowiskiem, położonym o 16 kilometrów na zachód od Smoleńska, gdzie dokonały straszliwego odkrycia. Znalazły dół, mający 28 metrów długości i 16 metrów szerokości, w którym znajdowały się, ułożone w 12 warstwach, trupy oficerów polskich w liczbie 3 tysięcy. Byli oni w pełnych mundurach wojskowych, częściowo powiązani i wszyscy mieli rany od strzałów rewolwerowych w tyle głowy. Identyfikowanie trupów nie będzie przedstawiało trudności, gdyż są one w stanie mumifikacji z powodu właściwości gruntu i ponieważ bolszewicy pozostawili na ich ciałach papiery osobiste. Już dziś ustalono, że wśród zamordowanych znajduje się m. in. Generał Smorawiński z Lublina. Oficerowie znajdowali się początkowo w Kozielsku pod Orłem, skąd w lutym, marcu 1940 r. sprowadzeni zostali w bydlęcych wagonach pod Smoleńsk, a stamtąd ciężarówkami zawiezieni do Kosogór, gdzie bolszewicy ich wszystkich wymordowali. Poszukiwania i odkrycia nowych dołów są w toku. Pod już wykopanymi warstwami znajdują się dalsze warstwy. Ogólna ilość zamordowanych oficerów obliczana jest na 10 tysięcy, co odpowiada mniej więcej całości korpusu oficerskiego polskiego, wziętego przez bolszewików do niewoli. Korespondenci pism norweskich, którzy byli na miejscu i mogli osobiście i naocznie przekonać się o prawdzie tej zbrodni, donieśli o niej do pism swoich w Oslo.

Rzeczywistość

We wrześniu 1939 r. do sowieckiej niewoli trafiło w przybliżeniu 250 tysięcy żołnierzy oraz funkcjonariuszy różnych służb mundurowych. 19 września 1939 r. Ławrientij Beria powołał Zarząd do Spraw Jeńców Wojennych i Internowanych przy NKWD oraz nakazał utworzenie sieci obozów w celu odizolowania jeńców. Szeregowych i podoficerów osadzono w łagrach pracy. Specjalnie łagry dla oficerów Wojska Polskiego założono w Kozielsku (okolice Smoleńska) oraz w Starobielsku (okolice Charkowa) osadzono oficerów Wojska Polskiego. Policjantów i innych mundurowych osadzono w Ostaszkowie (koło Twery, ówczesnego Kalinina). Wśród jeńców prowadzono ożywioną działalność propagandową, która nie dała oczekiwanych rezultatów, bo tylko jednostki zgodziły się na współpracę. Ponieważ akcja propagandowa nie przyniosła oczekiwanych rezultatów, zapadła decyzja o wymordowaniu jeńców.

5 marca 1940 r. szef NKWD Ł. Beria wystąpił z wnioskiem do Stalina oraz Biura Politycznego Komitetu Centralnego Wszechrosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików) o rozstrzelaniu jeńców przetrzymywanych w Kozielsku, Starobielsku, Ostaszkowie oraz w innych miejscach odosobnienia. Formalnie wyroki śmierci wydało Kolegium Specjalne NKWD, w składzie: Wsiewołod Mierkułow, Bogdan Kobułow, Leonid Basztak. Jednak na wyrokach znalazły się też podpisy Stalina, Klimenta Woroszyłowa, Wiaczesława Mołotowa, Anastasa Mikojana. Wyroki także zostały poparte przez Michaiła Kalinina oraz Łazara Kaganowicza.

Realizację wyroku rozpoczęto 3 kwietnia 1940 roku. Jeńców z Kozielska przewieziono do stacji Gniezdowo koło Smoleńska. W pobliskim Lesie Katyńskim, na terenie bazy wypoczynkowej NKWD rozstrzelano 4410 jeńców z Kozielska. Wśród nich znalazło się 287 oficerów pochodzących z byłego Województwa Wileńskiego, a także dwóch oficerów, którzy siebie zadeklarowali jako Litwini. 3739 jeńców ze Starobielska wymordowano w okolicach Charkowa, na terenie osiedla Piatichatki. Wśród nich znalazło się 218 oficerów pochodzących z Województwa Wileńskiego. 6314 funkcjonariuszy służb mundurowych z Ostaszkowa zabito w Miednoje (okolice Twery) i wśród nich było 183 z terenów Wileńszczyzny. Więźniów z innych miejsc odosobnienia wymordowano w liczbie 7305 w miejscach przetrzymywania. Ogółem w okresie od kwietnia do czerwca 1940 r. wymordowano 21768 osób.

Wiosną 1943 r. szczątki polskich oficerów zostały odkryte przez nazistów, którzy nagłośnili całą sprawę. Kurier Warszawski 15 kwietnia 1943 r. podał obszerny artykuł na temat tajemnicy lasu katyńskiego, w którym między innymi napisano: „Dzięki wskazówkom miejscowej ludności w okolicy lasu w Katyniu odkryto przed kilku dniami […] zwłoki b. oficerów polskich, wziętych do niewoli […]. Wzięci do niewoli oficerowie b. armii polskiej, zmasakrowani w zwierzęcy sposób z rozkazu Stalina […] na Koziej Górze w lesie pod wsią Katyń. Znamienne światło na mentalność bolszewickich morderców rzuca fakt, że na skraju miejsca straceń, w odległości zaledwie 500 m od masowych grobów znajdował się dom wypoczynkowy dla wyższych funkcjonariuszy GPU […]. Mówi się o mordzie w Lesie Katyńskim, ponieważ tam odkryto pierwsze groby wiosną 1943 r. i miejsce te stało się symbolem całej zbrodni.

Katyń – szczególne miejsce pamięci

10 kwietnia 2010 r., w 70. rocznicę zbrodni na polskich oficerach, grupa parlamentarzystów udała się do Katynia, by oddać hołd pomordowanym, w tym swoim poprzednikom w ławach poselskich. Część z nich na miejsce uroczystości dotarła specjalnym pociągiem. 18 posłów i senatorów znalazło się na pokładzie rządowego samolotu, który rozbił się pod Smoleńskiem. Wszyscy pasażerowie i członkowie załogi, wśród nich prezydent Lech Kaczyński wraz z małżonką, ponieśli śmierć. Prezydent L. Kaczyński w przemówieniu planował powiedzieć: „Tak jak kłamstwo katyńskie było fundamentem PRL, tak prawda o Katyniu jest fundamentem wolnej Rzeczpospolitej.”

Ze względu na ludobójstwo dokonane przez sowietów wiosną 1940 r. oraz tragiczną śmierć polskiej delegacji w katastrofie lotniczej Katyń zajmuje szczególne miejsce w polskiej pamięci społecznej.

Na podstawie:

  1. JASIEWICZ, Krzysztof. NKVD Katynės operacijos lietuvių ir buvusios Antrosios Lenkijos Respublikos Vilniaus vaivadijos gyventojų aukos. Genocidas ir rezistencija, 2019, nr. 1 (45).
  2. MACKIEWICZ, Józef. Sprawa mordu katyńskiego. Ta książka była pierwsza. Londyn 2012.
  3. Zbrodnia katyńska. W kręgu prawdy i kłamstwa. Red. KALBARCZYK, Sławomir. Warszawa 2010.
  4. https://www.sejm.gov.pl/sejm9.nsf/komunikat.xsp?documentId=A1EC27173D6D529CC1258547004A0C7A
  5. https://dzieje.pl/wiadomosci/senat-przyjal-uchwale-w-30-rocznice-powstania-grupy-wyszehradzkiej
PODCASTY I GALERIE