Dążenie Litwy do niepodległości

Po 123 latach okupacji, dla Litwy pojawiła się możliwość odbudowania niepodległego bytu. Litwini nie dążyli do obudowania Wielkiego Księstwa Litewskiego, lecz chcieli zbudować Litwę na podstawie narodowościowej ze stolicą w Litwie oraz portem w Kłajpedzie. Był to ambitny plan, aczkolwiek warunki geopolityczne sprzyjały jego realizacji. Jednak plan ten niósł ze sobą konflikt z przywódcami polskiego ruchu niepodległościowego, którzy dążyli do odbudowy polsko – litewskiej unii w postaci możliwej federacji.

Tomasz Bożerocki
Dążenie Litwy do niepodległości

Wybuch Wielkiej wojny w 1914 r. nie był zaskoczeniem Litwinom i Polakom, ponieważ ówczesna atmosfera geopolityczna programowała oraz prognozowała rychły konflikt Państw centralnych oraz Ententy. Jednak wybuch wojny nie przesłoniły wzajemnych sporów, które
zaczęły objawiać się w drugiej połowie XIX w. jako naturalny skutek pojawienia się świadomości narodowej u Litwinów. Co więcej możliwy konflikt był też programowany oraz podsycany polityką Rosji – dziel i rządź. Chociaż w obliczy Wielkiej wojny ważniejsza wydawała się teraz potrzeba przeciwstawienia się wszystkim nieszczęściom, jakie niosła ze sobą
wojna, udzielanie pomocy jej ofiarom, itd. Jednakże już wkrótce, w zmieniających się warunkach okupacyjnych, Polacy i Litwini znaleźli nowe pole, na które przeniósł się polsko – litewski konflikt. Polacy nie uważali Litwinów za poważnego partnera, natomiast Litwini w każdej polskiej inicjatywie dopatrywali się próbę zdominowania oraz protegowania polskich interesów.

W roku 1915 Niemcy zajęli dużą część ziem litewsko-białoruskich, z których utworzono okupacyjną jednostkę administracyjną, tzw. Oberost i wydali odezwę, w której Wilno, zostało nazwane „perłą chwalebnego królestwa Polskiego”. Tym samym zaostrzając polsko – litewski konflikt. Polacy (stronnictwo polityczne Blok Polskich Organizacji Demokratycznych w Wilnie) czując przechylność niemieckich władz okupacyjnych ogłosili deklarację, w której ogłoszono o restytucji unii Wielkiego Księstwa Litewskiego z Polską. Jednak temu stanowczo sprzeciwili się działacze litewscy, oświadczając, iż unia Polski i Litwy przestała istnieć na skutek rozbiorów, natomiast naród litewski „chce pozostać panem na swej własnej ziemi”.

Początek Wielkiej wojny wpłynął na to, że deklaracje o dążeniu do autonomii w składzie Imperium Rosyjskiego ogłoszone na Wielkim Sejmie Wileńskim w 1905 r., zostały zastąpione dążeniem do całkowitej samodzielności. Polityczni liderzy Litwinów przestali wiązać przyszłość
Litwy z Rosją, także nie widzieli przyszłej Litwy jako Wielkiego Księstwa Litewskiego. Formułowano ideę przyszłego państwa na podstawie narodowościowej, Litwy miało obejmować tereny zamieszkane przez Litwinów. Dążenia Litwinów do samodzielności odzwierciedlają
chociażby takie fakty:

1.Powołanie przez Litwinów na początku wojny Litewskiego towarzystwa wspierania ofiar wojny (Lietuvių draugija nukentėjusiems nuo karo šelpti), na czele której stanął Mečislovas Yčas – poseł Dumy. Towarzystwo działało w Piotrogradzie, a później w Woronieżu. Komitet nie tylko wspierał ofiary wojny, lecz też czynił wszelkie kroki
do odbudowania w przyszłości niepodległości Litwy;

2. W 1916 r. w Brnie odbyły się dwie konferencje przedstawicieli emigracji litewskiej, którzy postanowili na przyszłej konferencji powojennej wszelkimi sposobami podnosić kwestię niepodległości Litwy.

Rok 1917 przyniósł nowe wydarzenia i zmiany. W dniach 18 – 22 września 1917 r. w Wilnie (w gmachu dzisiejszego Rosyjskiego teatru dramatycznego) odbyła się konferencja litewska, w której udział wzięli przedstawiciele wszystkich stanów, partii, politycy różnych poglądów a także przedstawiciele emigracji litewskiej. Na konferencji ustalono, że historyczną stolicą Litwy jest Wilno i to w Wilnie musi być zwołany Sejm Ustawodawczy, który przyjmie Konstytucję oraz ureguluje stosunki z państwami sąsiednimi, w szczególności z Polską. Przyszły konflikt między Litwą i Polską był oczywisty ze względu na:

-Długoletnią wspólną historię oraz dążenie Polaków do zachowania unii w formie federacji;

-Trudności rozgraniczenia terenów zamieszkanych przez jedną lub drugą grupę narodowościową;

-Kwestię Wilna.

Na konferencji także wybrano organ wykonawczy postanowień konferencyjnych – Radę Litwy (Lietuvos Taryba), której prezesem został Antanas Smetona, który należał do grona germanofilów. Praca Rady Litwy, złożonej z 20 członków, została uwieńczona ogłoszeniem Deklaracji Niepodległości Litwy. Deklaracja proklamowała odbudowę państwa litewskiego ze stolicą w Wilnie, a jednocześnie zwrócono się do rządu niemieckiego z prośbą o opiekę i pomoc. W sumie oznaczało to gotowość daleko idącego podporządkowania się okupantom, w deklaracji
była zapowiedź o przystąpieniu Litwy do ścisłego sojuszu z Rzeszą Niemiecką. Litwa miała zostać lennym królestwem Rzeszy Niemieckiej (na tronie Litwy miał zasiąść Niemiec – generał Wilhelm von Urach).

Jednak deklaracja nie tylko nie ulżyła losu okupowanej Litwy, ponieważ Niemcy nadal traktowali Litwę jako teren okupowany i starali się jak najbardziej ją wykorzystać zaspokajając potrzeby swojej wojennej machiny.

Deklaracja 11 grudnia mocno oburzyła większą część społeczeństwa litewskiego, także sama Rada Litwy rozpadła się na skutek przyjęcia tej deklaracji. W tych okolicznościach nowym przewodniczącym Rady Litwy został Jonas Basanavičius, który doprowadził, że 16 lutego ponownie zwołano Radę Litwy, która tym razem uchwaliła i przyjęła Akt Niepodległości Liwy. Akt niepodległości podpisało 20 sygnatariuszy, m.in. Stanisław Narutowicz, brat pierwszego prezydenta niepodległej Polski Gabriela Narutowicza. Według niektórych historyków, tekst Aktu
został przyszykowany przez Jonasa Vileišisa, Petrasa Klimasa, Mykolasa Biržiški oraz Steponasa Kairysa. Pod Aktem podpisali się: Saliamonas Banaitis, Jonas Basanavičius, Mykolas Biržiška, Kazimieras Bizauskas, Pranas Dovydaitis, Steponas Kairys, Petras Klimas, Donatas Malinauskas, Vladas Mironas, już wspomniany Stanisław Narutowicz, Alfonsas Petrulis,
Antanas Smetona, Jonas Smilgevičius, Justinas Staugaitis, Aleksandras Stulginskis, Jurgis Šaulys, Kazimieras Šaulys, Jokūbas Šernas, Jonas Vailokaitis, Jonas Vileišis. Także ustalono, że tekst Aktu został spisany ręką Jurgisa Šaulisa.

W Akcie z dnia 16 lutego już nie było mowy o sojuszu z Niemcami, było klarownie stwierdzono, że Litwa zrywa wszelkie więzi z innymi państwami. Litwa została ogłoszona niepodległym, demokratycznym państwem ze stolicą w Wilnie. Przewidziano, że dalsze losy Litwy miały zostać omówione na Sejmie Ustawodawczym. Tekst deklaracji został wydrukowany w oficjalnym organie politycznym Rady Litwy – Lietuvos Aidas (Echo Litwy), jednak okupacyjne władze niemieckie skonfiskowały cały nakład gazety z tekstem deklaracji.

Formalnie Litwa została odbudowana, jednak niepodległość trzeba było wywalczyć, ponieważ w kraju nadal stali okupacyjne wojska niemieckie. W tym czasie w Rosji zaszły zmiany polityczne. Powstała Rosja bolszewicka, której lider Włodzimierz Lenin chociaż ogłosił prawo do samostanowienia się, lecz w pojęciu bolszewickim według tego prawo proletariat byłych ziem Rosji carskiej miał zadecydować się o przyłączeniu się do Rosji bolszewickiej. Istniała „biała” Rosja, która nie wyrzekła się praw do ziem byłego Imperium Rosyjskiego. Także zaczęły zaostrzać się relacje z przywódcami polskiego ruchu niepodległościowego, którzy nie
kryli się z dążeniem utworzenia polsko – litewskiej federacji, albo przynajmniej zachowania Wilna w składzie Polski.

W listopadzie 1918 r. w Rzeszy wybuchła rewolucja, wobec tego Niemcy poprosili o rozejm i tym samym została zakończona Pierwsza wojna światowa. To oznaczało, że niepodległość Litwy stała się realna. Jednak powstała groźba najazdu bolszewickiej Armii Czerwonej, która postępowała na Zachód za ustępującym wojskiem niemieckim. Chociaż
doraźnie akt 16 lutego nie dał żadnych praktycznych rezultatów, gdyż władze niemieckie nie wzięły go pod uwagę – to jednak dzień ten jest uznany za datę proklamowania niepodległości. Był to pierwszy i bardzo ważny krok ku realnej niepodległości.

Stona polska stanowczo opowiedziała się przeciwko podjętym przez Radę Litwy krokom. Zjednoczone Stronnictwa polskie na Litwie odmówiły Radzie Litwy prawa do przemawiania w imieniu ludności polskiej na Litwie i potraktowały ją „jako służącą za narzędzie zamiarów sprzecznych z wolą większości mieszkańców i interesami kraju”. W grudniu 1917 r. pismo
„Litwa”, wyrażające opinię stronnictw polskich, stwierdziło: „Naród polski uważa powołanie do życia w obecnych granicach przez arcyksięcia Leopolda (mowa idzie o arcyks. Leopoldzie Bawarskim, dowódcy wojsk niemieckich na wschodzie) tzw. Samorządnej Litwy za akt wrogi
Polsce i skierowany przeciwko żywiołowi polskiemu. Polska łączności z Wilnem wyrzec się nie może i nie wyrzeknie”.

Stanowiska były więc zasadniczo przeciwstawne. Ciągnący się spór doprowadził do ostatecznej krystalizacji poglądów. Litwini dążyli konsekwentnie do oddzielenia się od Polski. Natomiast Polacy pragnęli utrzymać swoje pozycje na Litwie, ciągle mając nadzieję na
wskrzeszenie unii bądź jej bardziej nowoczesnej formy – federacji. W żadnym wypadku nie dopuszczali myśli o wyrzeczeniu się Wilna, które uważali, powołując się na rolę kulturalną odegraną w przeszłości i aktualny skład ludności, za miasto polskie.

Koniec wojny otworzył nowy okres w stosunkach polsko – litewskich. W listopadzie 1918 r. odrodziła się do życia niepodległa Polska, a jednocześnie powstał rząd litewski, zapoczątkowując proces tworzenia państwa litewskiego. Zatarg polsko – litewski, będący dotychczas sporem dwóch społeczeństw, wstąpił w nową jakościową fazę. Przekształcił się w
konflikt dwóch państw.

Dążenia Litwinów do niepodległości określiły dwie okoliczności. Pierwszą była wola narodu, jego dążenie do samodzielnego bytu. Drugą okolicznością była sytuacja geopolityczna, która sprzyjała dążeniom do samodzielności. Wielka wojna sprzyjała takim dążeniom, ponieważ w tym okresie Państwa centralne oraz Ententa zaczęły deklarować prawo narodów do samostanowienia się. Owszem tego typu deklaracje państw, w szczególności Niemiec oraz Rosji bolszewickiej, miały być narzędziem uzasadniającym przyłączenie jednych lub drugich terytoriów. Jednak to była podstawa ujarzmionym narodom do działań niepodległościowych.

PODCASTY I GALERIE