Bona Sforza

Pierwsze małżeństwo Zygmunta Starego (prawda, wówczas jeszcze nie był Stary) z Barbarą Zapolyi trwało zaledwie trzy i pół lata, a przerwane zostało śmiercią Barbary. Przyczyną śmierci młodej królowej prawdopodobnie było zakażenie, które nastąpiło po porodzie drugiej córki, jako skutek niewłaściwej opieki lekarskiej. Barbara urodziła dwie córki: Jadwigę oraz Annę. Jednak nie było następcy tronu. Dlatego zaczęto mówić o konieczności następnego małżeństwa.

Tomasz Bożerocki
Bona Sforza

Łowczyni z Bari

Przyszła żona Zygmunta Jagiellona, Bona Sforza przyszła na świat 2 lutego 1494 r. we włoskim mieście Vigevano. Była córką mediolańskiego księcia Giangaleazza Sforzy i neapolitańskiej królewny Izabeli Aragońskiej. Jej ojciec został zamordowany, gdy miała osiem miesięcy. Bona spędziła dzieciństwo najpierw na dworze wuja, który zabił jej tatę, a następnie w tułaczce po Włoszech wspólnie z matką. Dopiero w wieku ośmiu lat osiadła z matką w Bari, które to księstwo Izabela otrzymała od Habsburgów.

Ponieważ rodzeństwo Bony zmarło przedwcześnie, została ona jedyną dziedziczką księstwa Bari oraz Rossano, a także innych dóbr należących do Izabeli Aragońskiej. Matka należycie zadbała o staranne wykształcenie córki. Bona biegle władała łaciną oraz językiem hiszpańskim, także dobrze znała historię, geografię, teologię, matematykę, prawo oraz administrację państwową. Szczególnie wyróżniała się w tańcu oraz jeździe konnej. Także była dobrą łowczynią, co czyniło ją naprawdę niepospolitą kandydatką, ale przede wszystkim była prawdziwie urodziwą panną. Wszystkie te cechy potwierdzają słowa Stanisława Ostroroga, który był wysłany z misją przebadania kandydatki:

Co do piękności w niczym nie różni się panna Bona od portretu, który przywiózł pan Chryzostom: włosy ma ślicznie jasnopłowe, kiedy (rzecz dziwna) rzęsy i brwi są zupełnie czarne, oczy bardziej anielskie niż ludzkie, czoło promienne i pogodne, nos prosty, bez żadnego garbu ani zakrzywienia, lica rumiane, jak by wrodzoną wstydliwością zdobne, usta jak koral najczerwieńszy, zęby równe i nadzwyczaj białe, szyja prosta i okrągła, pierś śnieżnej białości, ramiona najudatniejsze, rączki piękniejszej widzieć nie można. A wszystko razem wzięte czy cała figura, czy każdy członek z osobna, tworzą najśliczniejszą i najpowabniejszą całość. Wdziek w każdym ruchu, a najbardziej w mowie; nauka i wymowa nie taka, jaka jej płci właściwa, ale prawdziwie zadziwiająca. Słyszeliśmy ja mówiącą po łacinie nie nauczoną, ale bez przygotowania, a świadczymy się Bogiem, iż w każdym okresie błyszczała najwykwintniejszą wytwornością stylu. Od wielu lat znaliśmy włoską krainę, ale piękniej tańcującej pani nie znaliśmy dotychczas, którą to naukę tańca podają tu za wielkie pieniądze sprowadzeni mistrzowie […]

Nawiasem mówiąc, wielkim stronnikiem związku Bony z Zygmuntem Starym był cesarz Maksymilian I. Ponoć przez Bonę chciano wywierać wpływ na władcę Polski oraz WKL. Jednak w rezultacie okazało się odwrotnie. Bona reprezentowała kierunek antyhabsburski, mimo że jej panowanie we włoskich księstwach było zależne od Karola V. Podporządkowywała swe włoskie powiązania interesom Polski oraz WKL.

Bona Sforza i Zygmunt Stary

18 kwietnia 1518 roku w katedrze wawelskiej w Krakowie Bona Sforza poślubiła Zygmunta Jagiellona (który to do historiografii przeszedł jako Stary). W tym samym czasie odbyła się również koronacja świeżo upieczonej królowej. Bona szybko odnalazła się w odmiennej kulturze północy i zadomowiła się na dworach litewskim oraz polskim. Bardzo szybko została matką, co sprzyjało ugruntowaniu jej pozycji. Bona i Zygmunt doczekali się sporego potomstwa. Królowa urodziła sześcioro dzieci i faktycznie rodziła corocznie.

W 1519 r. na świat przyszła Izabela Jagiellonka, pierworodna córka Bony i Zygmunta. Izabela poślubiła Jana Zapolyę i została królową Węgier. W 1520 r. urodził się Zygmunt August, długo oczekiwany następca tronu. W 1522 r. urodziła się Zofia Jagiellonka, która uchodziła za najmądrzejszą spośród trzech najmłodszych córek Zygmunta Starego. W 1556 roku poślubiła Henryka II, księcia brunszwickiego. Ciekawostką jest to, że czternaście lat później przeszła na luteranizm, a tym samym stała się jedyną luteranką w całej dynastii Jagiellonów.

W 1523 r. świat ujrzała Anna Jagiellonka. Niestety, jej los był szczególnie nieszczęśliwy, ponieważ nie interesowano się nią od pierwszych dni, nawet nie otrzymała dostatecznego wykształcenia. Zygmunt August utrudniał jej zamążpójście, oszczędzając na posagu. W wyniku tego Anna Jagiellonka wyszła za mąż dopiero w wieku 53 lat. Jako królowa Polski poślubiła młodszego od siebie Stefana Batorego. Małżeństwo przysporzyło jej jednak samych upokorzeń.

W 1526 r. urodziła się Katarzyna Jagiellonka, która, podobnie jak Anna, była zaniedbywana przez matkę. Jednak jej los był bardziej odmienny, chociaż też doznała wiele cierpień. W 1562 roku poślubiła Jana III Wazę i została królową Szwecji, jednak sporą część lat spędziła w niewoli, gdzie urodził się Zygmund Waza, przyszły król Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Niestety, ostatnia ciąża była tragiczna, ponieważ w 1527 r. Bona Sforza, będąc w piątym miesiącu ciąży, wraz z mężem wybrała się na konne polowanie na niedźwiedzia pod Niepołomice. Nieoczekiwany atak zwierzęcia wprawił w panikę konia, którym poruszała się Bona. Zwierzę upadło, przygniatając królową i wywołując przedwczesny poród. Chłopiec urodzony 23 września 1527 r. otrzymał imię Olbracht, ale zmarł tego samego dnia. Choroba po porodzie sprawiła, że Bona nie mogła mieć już więcej dzieci. Wszystkie swe ambicje i plany na przyszłość wiązała z ukochanym synem Zygmuntem Augustem.

Tak naprawdę Bona Sforza miała ambicje dynastyczne, chociaż to było i utrudnione, ponieważ władcę w Polsce oraz WKL wybierali magnaci. Jej staraniem magnaci WKL wybrali jej syna Zygmunta Augusta na wielkiego księcia Litwy. Bona przypuszczała, że to zapewni mu tron Polski po śmierci jego ojca. W realizacji tego planu jej pomogli Gasztołdowie oraz Radziwiłłowie, którzy byli przekonani, że po ogłoszeniu Zygmunta Augusta wielkim księciem Litwy oni będą mieli większy wpływ w WKL. Zresztą Bona odwdzięczyła się swym sojusznikom. Albert Gasztołd został wojewodą wileńskim, a Jerzy Radziwiłł – wojewodą trockim. WKL, tak jak i Polska, była polem aktywnej działalności Bony Sforzy, która chciała mieć wgląd we wszystkie sprawy państwowe, co też niebawem doprowadziło do konfliktu z magnaterią. Po śmierci męża oraz w wyniku konfliktu z synem Zygmuntem Augustem, Bona Sforza opuściła WKL oraz Polskę. Nawiasem mówiąc, zarzewiem konfliktu z synem stała się Barbara Radziwiłłówna, której Bona odmówiła uznania jako królowej i nie pozwalała Barbarze jeść… parmezan! Tak, tak – parmezan. Barbara uwielbiała ten ser, dworscy kucharze chcąc przypodobać się nowej pani hojnie ją częstowali tym przysmakiem. Bona Sforza na wieść o tym zabroniła kucharzom częstować parmezanem Barbarę.

Śmierć

Skłócona z synem wycofała się następnie na Mazowsze, aż wreszcie, w 1556 r. wbrew Zygmuntowi Augustowi wyjechała do Włoch, wywożąc znaczną część swojego prywatnego, ruchomego majątku. Już we Włoszech pożyczyła olbrzymią sumę 430 000 dukatów wicekrólowi Neapolu, a de facto Habsburgom, których ten reprezentował. Umarła nieco ponad rok później, otruta przez habsburskiego agenta Jana Wawrzyńca Pappacodę. Zabójstwo ponoć zainspirowali Habsburgowie, którzy chcieli w ten sposób zyskać na sfałszowaniu testamentu królowej oraz uniknąć spłacenia zadawnionej pożyczki.

Bona Sforza została pochowana w Bari. Pochówek nie należał do hucznych, a sam nagrobek był bardzo skromny. Dopiero Anna Jagiellonka, córka królowej, zleciła włoskiemu architektowi zaprojektowanie okazałego nagrobka. Santi Gucci, mistrz w swoim fachu, wykonał nagrobek w stylu manierystycznym, który to przetrwał do dzisiaj.

Bona Sforza i jej wpływ na rozwój Wielkiego Księstwa Litewskiego

Do dzisiaj wciąż jest przekonanie, że Bona Sforza nie była lubiana przez litewską szlachtę, ponieważ nie tylko mieszała się w sprawy polityczne, ale też i osobiste sprawy szlachty. Otóż Bona Sforza przyczyniła się, aby w WKL przeprowadzono reformę włóczną (agrarną), której istotnym celem było zinwentaryzowanie dóbr wielkoksiążęcych, szczególnie tych, które były oddane w dzierżawę. Po przeprowadzeniu reformy okazało się, że wielu dzierżawców nie tak bardzo sprawiedliwie płaciło za dzierżawę, zresztą jak i dzisiaj. Przeprowadzona reforma nie tylko usprawniła gospodarkę kraju, znacznie poszerzyła budżet WKL i usprawniła aparat administracyjny państwa. Jej inicjatywą budowano mosty, młyny, tartaki oraz rozbudowano liczne miasta i zagospodarowano ogromne powierzchnie nieużytków. Ponoć nawet Nowa Wilejka jako ówczesne dobra rekanciskie należące do dworu wielkoksiążęcego były osobiście wizytowane przez Bonę Sforzę.

W 1529 r. ukazała się pierwsza redakcja statutu WKL. Bona Sforza bardzo dobrze była zapoznana z treścią dokumentu, ponieważ wielokrotnie brała udział w procesach sądowych, gdzie rozstrzygano konflikty jej poddanych z sąsiadami. Tym samym przyczyniła się do tego, aby zaczęto prace nad udoskonaleniem statutu.

Także nie można pominąć tego, że wraz z przybyciem Bony Sforzy do WKL rozpoczęła się prawdziwa ofensywa kultury włoskiej na te tereny. Kuchnia WKL wchłonęła przyprawy z regionu Morza Śródziemnego. Bona Sforza, wbrew powszechnie panującym mitom, nie sprowadziła kuchni włoskiej do WKL, która była już znana i przed nią, ale to ona przyczyniła się do spopularyzowania takich warzyw jak kalafior, kapusta, sałata oraz włoskich przypraw.

Bona była sprawczynią rewolucji modowej w WKL. Zanim się tam pojawiła, damy nosiły suknie zasłaniające dekolt aż po szyję. Bona natomiast lubowała się w głębokich wycięciach. Początkowo było to uznawane za wielkie zgorszenie, jednak ostatecznie na dworach magnackich na stale zagościły wydekoltowane suknie. Żona Zygmunta Starego sprowadza prawników, mierników, architektów. Właśnie staraniem Bony przebudowano Pałac Władców w Wilnie i nastąpił rozwój kultury renesansowej.

Na podstawie:

KUDIRKO, Jadwiga. Królowie też w Wilnie kochali… Wilno 2008.

https://www.bernardinai.lt/2017-11-19-bona-sforca-gimusi-valdyti-vyrus/

https://www.focus.pl/artykul/bona-sforza-1494-1557-co-jej-zawdzieczamy-historia-krolowej-bony

https://ciekawostkihistoryczne.pl/leksykon/bona-sforza-1494-1557/

https://twojahistoria.pl/encyklopedia/bona-sforza-krolowa-polski-1518-1557/

https://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/kodel-bona-sforza-nekente-barboros-radvilaites-tikroji-istorija-nebuvo-tokia-romantiska.d?id=75215742

PODCASTY I GALERIE