Bitwa pod Grunwaldem

15 lipca 1410 r. pod Grunwaldem doszło do bitwy między połączonymi siłami polsko-litewskim a wojskiem krzyżackim. Bitwa, która w polskiej tradycji historycznej nazwana została bitwą pod Grunwaldem, w litewskiej - Žalgirio, a w niemieckiej zaś pod Tannenbergiem, skończyła się wielką klęską Krzyżaków i śmiercią wielkiego mistrza zakonu Ulricha von Jungingena. Krzyżacy stracili kilkanaście tysięcy poległych i tyluż wziętych do niewoli. Bitwa pod Grunwaldem przeszła do historii jako jedna z decydujących bitew średniowiecznej Europy.

Tomasz Bożerocki
Bitwa pod Grunwaldem

Wielka wojna

Wojna z Krzyżakami, która od początku panowania króla Władysława Jagiełły była nie do uniknięcia, bezpośrednio spowodowana została przez powstanie, które w 1409 r. wybuchło przeciw łupieskim rządom krzyżackim na zajętej przez nich Żmudzi.

W 1398 r. wielki książę litewski Witold oddał Krzyżakom Żmudź, traktując to jako tymczasowe rozwiązanie taktyczne. Żmudzini nie zgodzili się na takie układy i coraz to organizowali rebelie, które potajemnie wspierał Witold. Wielki mistrz krzyżacki Ulrich von Jungingen, chcąc sprowokować Jagiełłę, zażądał od niego, by zakazał Witoldowi udzielania pomocy Żmudzinom. Jagiełło odpowiedział, że jeśli Zakon zaatakuje Wielkie Księstwo Litewskie, to on najedzie ziemie krzyżackie.

Wielki mistrz 14 sierpnia 1409 r. wkroczył na ziemie polskie równocześnie z czterech stron. Największe ugrupowanie bojowe wkroczyło na ziemię dobrzyńską, gdzie, oczywiście, Krzyżacy nie szczędzili ludności, palili osady itd. Między innymi, w tym czasie Krzyżacy zajęli Bydgoszcz, co nie byłoby możliwe, gdyby nie zdrada mieszczan. Zaistniała sytuacja pozwoliła Żmudzinom rozpocząć kolejną rebelię. W tym pierwszym etapie Wielkiej wojny wojska WKL nie brały bezpośredniego udziału.

Jagiełło odbił Bydgoszcz i zawarł rozejm, który traktuje się jako krótką przerwę taktyczną do przegrupowania własnych sił. Rozejm miał wejść w siłę dopiero 24 czerwca 1410 roku. Obie strony szykowały się do dalszej walki. Pierwszy etap został zakończony 1 października 1409 r., a w roli pośrednika wystąpił król Czech i imperator Niemiec Wacław IV Luksemburczyk. Stronnicy zakonu krzyżackiego, m. in. król Węgier Zygmund Luksemburczyk proponowali Witoldowi koronę królewską w zamian za rozerwanie sojuszu WKL z Polską. Jednak próby te nie przyniosły skutku.

Bitwa pod Grunwaldem

Po systematycznych przygotowaniach obejmujących gromadzenie żywności, budowanie dróg i mostów, uzupełnianie uzbrojenia, Jagiełło oraz Witold wyruszyli w pole. Interesujące jest to, że wojska polskie przeprawiły się przez Wisłę pod Czerwińskiem mostem pontonowym, który był zbudowany w tajemnicy. Mistrz Krzyżaków nie chciał uwierzyć, że Wisłę Polacy sforsowali „mostem na powietrzu”. Po przeprawie doszło do połączenia się wojsk polskich i litewskich, których liczebność w sumie wynosiła około 40. 7 lipca siły polsko-litewskie zatrzymały się na trzydniowy postój w położonym u granicy krzyżackiej Bądzynie. 9 lipca przekroczono granicę Prus Krzyżackich pod Lidzbarkiem. Na szerokim polu król nakazał rozwinąć sztandary i odmówił uroczystą modlitwę. Jan Długosz, którego ojciec brał udział w bitwie, pisał:

Wziąwszy do rąk swoich chorągiew wielką, na której wyszyty był misternie orzeł biały z rozciągnionymi skrzydłami, dziobem rozwartym i koroną na głowie, jako herb i godło całego królestwa polskiego, przy rozwinięciu jej ze łzami w oczach taką wyrzekł modlitwę:

Ty, któremu wiadome są wszystkich serc tajemnice, wprzódy jeszcze niżeli w myśli powstaną, Boże litościwy! Ty widzisz z Twojej wysokości, że do obecnej, na którą wchodzę, wojny mimowolnie wciągniony, poczynam ją pełen ufności w Twojem i Chrystusa Syna Twego miłosierdziu”.

Krzyżacy wystawili armię liczebnie zbliżoną do połączonych wojsk polsko-litewskich. Interesujące jest to, że wielki mistrz Ulrich von Jungingen szykował się do wojny od 1407 r., o czym świadczą zapasy broni gromadzone w przeddzień wojny.

Zgodnie z planem wojny ustalonym z Witoldem podczas zjazdu w Brześciu Litewskim w grudniu 1409 roku, planowano połączenie armii polskiej i litewskiej oraz wyruszenie wprost na krzyżacką stolicę, Malbork. Prawdziwym zamiarem nie było obleganie tej potężnej twierdzy, lecz zmuszenie przeciwnika do stoczenia walnej bitwy.

Do bitwy doszło 15 lipca 1410 r. na polach między wsiami Łogdowem a Ulnowem, które były w rękach polskich, a wsiami Grunwaldem, Ludwigsdorfem i Tannenbergiem zajętymi przez Krzyżaków.

15 lipca, około 8, wojska polsko-litewskie stanęły do bitwy. Król wysłuchiwał mszy, podczas gdy wojska litewskie szykowały się do bitwy na prawym skrzydle, a polskie na lewym i w centrum. Krzyżacy nadeszli od Fryngowa. Między Stębarkiem, Łodwigowem i Grunwaldem rozbili obóz, ubezpieczając namioty powiązanymi przez łańcuchy wozami. Ukrytych w zaroślach sił polsko-litewskich nie było widać.

Wielki mistrz czekał 4 godziny, aż sprzymierzeni przystąpią do bitwy. W tym czasie Jagiełło wysłuchał kolejnych mszy, dokonał pasowania na rycerzy, wydał dyspozycje do bitwy, a nawet zadbał o rozstawienie wart z zapasowymi końmi, na wypadek konieczności odwrotu. Jednak Krzyżacy nie zdecydowali się na atak. Nie widząc przeciwnika, bali się zasadzki. Oba wojska rozdzielała licząca około 5 km pagórkowata przestrzeń.

Gdy król kończył swe poranne czynności i zakładał hełm, doniesiono mu o pojawieniu się w polskim obozie dwóch heroldów. Przybysze wręczyli Jagielle i Witoldowi dwa miecze i zadeklarowali gotowość do cofnięcia szeregów krzyżackich, by Polacy i Litwini mogli wyjść na otwarty teren. W całej ceremonii nie byłoby nic nadzwyczajnego, gdyby nie obraźliwe słowa, jakimi przedstawili swe propozycje:

Wielki mistrz pruski Ulryk” – mówili – śle tobie i twojemu bratu przez nas, swoich heroldów, te dwa miecze w pomoc do zbliżającej się walki, abyś przy tej pomocy i orężu nie tak gnuśnie i z większą niżeli okazujesz odwagą wystąpił do bitwy; a iżbyś się nie chował w tych gajach i zaroślach, ale na otwartym polu wyszedł walczyć”. Niektórzy kronikarze zapisują tę wypowiedź heroldów jako przyczynę klęski Krzyżaków, otóż taką wypowiedzią dopuścili się grzechu pychy i za to ich spotkała kara – klęska.

Bitwa, która w polskiej tradycji historycznej nazwana została bitwą pod Grunwaldem, w litewskiej – Žalgirio, a w niemieckiej zaś pod Tannenbergiem, skończyła się wielką klęską Krzyżaków i śmiercią wielkiego mistrza zakonu Ulricha von Jungingena. Krzyżacy stracili kilkanaście tysięcy poległych i tyluż wziętych do niewoli. Bitwa pod Grunwaldem przeszła do historii jako jedna z decydujących bitew średniowiecznej Europy.

Głównym skutkiem zwycięstwa grunwaldzkiego było złamanie potęgi Zakonu Krzyżackiego. Zakon jednak nie zamierzał kapitulować. Część wojsk krzyżackich nie wzięła udziału w bitwie, jeńców wypuszczono i do Krzyżaków wkrótce dołączyło się sporo nowych kandydatów. Także siły polsko-litewskie nie wykorzystali impetu bitewnego do natychmiastowego uderzenia na Malbork – główną twierdzę Krzyżaków. Oblężenie zaczęło się dopiero 25 lipca, dlatego Krzyżacy mieli czas na przyszykowanie się do obrony. Między innymi, nie mając dostatecznej ilości sił, podjęli decyzję obrony tylko twierdzy, miasto natomiast puścili z dymem.

Wielka wojna z Krzyżakami została zakończona 1 lutego 1411 r. podpisaniem pokoju w Toruniu, który tak naprawdę był bardziej przychylny dla Krzyżaków, ponieważ WKL chociaż i otrzymało Żmudź, ale na ograniczony okres czasu.

Sven Ehdahl i jego odkrycia

Przez wiele lat w oparciu o kronikę J. Długosza sądzono, że wojska litewskie uciekły z pola bitwy, ale później „cudem” w szyku bojowym wróciły na pole bitwy. Piszę „cudem”, ponieważ w historii średniowiecznych bataliów nie znaleziono innych podobnych przykładów, by wojska uciekające powracałyby na pole bitwy i to jeszcze przegrupowane. Jednak koncepcja J. Długosza pozostawała jedynym możliwym wytłumaczeniem zachowania się chorągwi litewskich na polu bitwy.

Jednak w 1963 r., wówczas młody szwedzki historyk Swen Ekdahl opublikował rezultaty swoich badań. Badając dokumenty dawnego archiwum państwowego z Królewca, wśród innych dokumentów odkrył list, w którym Krzyżacy opisują podstępny manewr Litwinów – symulację ucieczki w celu rozerwania zwartych szyków bojowych Krzyżaków. Otóż symulacja ucieczki była jedyną metodą do zmuszenia Krzyżaków rozerwać swój zwarty szyk, potocznie zwany „świnią”. Przecież tak trudno oprzeć się chęci dobić cofającego się wroga. To jest jedne ważne odkrycie tego naukowca.

Kolejnym odkryciem było dokładne ustalenia miejsca bitwy. Według szwedzkiego historyka bitwa rozegrała się dwa kilometry od miejsca określanego przez innych historyków. Pole bitwy rozpościerało się nie na południe i wschód od Stębarka, ale na południe i wschód od Grunwaldu. Dlatego i nazwa bitwy staje się więc oczywista – bitwa pod Grunwaldem. Swoje odkrycia dokonał w oparciu o takie źródła, jak dorobek Annalisty Toruńskiego itd.

W oparciu o tezy tego naukowca badacze, wykorzystujący detektory-wykrywacze metalu i georadary odnaleźli jamy grobowe, znajdujące się pomiędzy wsiami Grunwald i Łodwigowo. Udało się odnaleźć siedemnaście miejsc, w których mogą znajdować się zbiorowe mogiły.

Na podstawie:

KIAUPA, Zigmas. KIAUPIENĖ, Jūratė. KUNCEVIČIUS, Albinas. Lietuvos istorija iki 1795 metų. Vilnius 2000.

JUČAS, Mečislovas. Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė: istorijos bruožai. Vilnius 2010.

JUČAS, Mečislovas. Krikščionybės kelias į Lietuvą. Vilnius 2000.

TOPOLSKI, Jerzy. Historia Polski. Warszawa-Kraków 1992.

https://muzhp.pl/pl/c/443/bitwa-pod-grunwaldem-czyli-cztery-godziny-ktore-wstrzasnely-europa

https://wiadomosci.onet.pl/bitwa-pod-grunwaldem-1410

https://dzieje.pl/aktualnosci/rocznica-bitwy-pod-grunwaldem

https://dzieje.pl/aktualnosci/prof-ekdahl-bitwa-grunwaldzka-rozegrala-sie-w-innym-miejscu-niz-dotad-sadzono

PODCASTY I GALERIE