Wilno i Wileńszczyzna
zw.lt

Prezentacja książki o Polakach z Wileńszczyzny ratujących Żydów

W Centrum Tolerancji Muzeum Gaona Wielkiego w Wilnie odbyła się prezentacja książki Ilony Lewandowskiej pt. „Tak teraz postępują uczciwi ludzie… Polacy z Wileńszczyzny ratujący Żydów”. Publikacja ukazała się jednocześnie po polsku i litewsku.

Prezentacja książki o Polakach z Wileńszczyzny ratujących Żydów
Fot. Roman Niedźwiecki

„Pomysł na książkę pochodzi z Instytutu Polskiego w Wilnie. Do pracy nad publikacją zaprosił mnie dyrektor Instytutu, Marcin Łapczyński. Wybór tematu wynika też z moich zainteresowań, które towarzyszą mi od wielu lat. Z wykształcenia jestem historykiem i temat napięcia między życiem i śmiercią bardzo mnie interesował. Tematyka sytuacji Żydów w czasie wojny jest bardzo widoczna i pozwala wiele się dowiedzieć o człowieku” – powiedziała zw.lt Ilona Lewandowska.

Autorka zaznaczyła, że bez współpracy z Muzeum Gaona książka raczej by nie powstała. „W trakcie pracy mogliśmy spotkać bohaterów naszej książki i również tych ocalałych z Holocaustu. Od tych wydarzeń minęło 80 lat i nie ma już wielu rozmówców, dlatego pomoc muzeum była nieoceniona” – dodała dziennikarka ,,Kuriera Wileńskiego”.

Lewandowska dodała, że Żydów ukrywano w wielu miejscowościach. ,,Kryterium geograficzne, tak samo jako społeczne zresztą, nie istnieje. W Święcianach uratował się ks. Romuald Weksler Waszkinel. Książkę sztucznie zawęziliśmy do Wileńszczyzny” – powiedziała autorka.

Zdaniem dziennikarki rodziny ukrywające Żydów nie były stygmatyzowane przez sąsiadów. „Nikt się nie chwalił podczas wojny, że przechowuje u siebie żydowskie dziecko. Bardzo różnie tłumaczono obecność tych osób. Na przykład rodzina Kurumisów- Łozowskich zarejestrowała znalezioną na stacji dziewczynkę żydowską, jako nieślubną córkę swego najstarszego syna” – dodała.

Zdjęcia do książki opracował fotograf Bartosz Frątczak. „Już wcześniej współpracowałem z Iloną, więc dzięki temu ta współpraca była łatwiejsza. Ilona jest osobą wyjątkową, gdy ma jakiś pomysł to od razu dzwoni i nieważne czy jest rano, czy wieczorem” – opowiedział o współpracy Frątczak.

Tematem żydowskim na Litwie Frątczak interesuje się od kilku lat. „Część zdjęć, które są w książce, powstały jeszcze przed okresem powstawania książki. Praca nad publikacją trwała rok, natomiast ja ten temat fotografuję od ponad czterech lat” – opowiedział Frątczak.

Podczas prezentacji wystąpiła aktorka Jovita Jankelaitytė, która w tym tygodniu została nominowana do Złotego Krzyża Sceny, najwyższej nagrody teatralnej na Litwie.

Pierwszą część książki stanowią wywiady z ludźmi, którzy swoją pracę badawczą poświęcili analizie Holokaustu lub upamiętnieniu tych, którzy ratowali Żydów dr. Arūnasem Bubnysem, dyrektorem Departamentu Badawczego Centrum Badania Ludobójstwa i Ruchu Oporu Mieszkańców Litwy, dr. Marcinem Urynowiczem, historykiem związanym z Instytutem Pamięci Narodowej i Danutė Selčinskaja, kierowniczką Wydziału Wiecznego Upamiętnienia Ratujących Żydów Państwowego Muzeum Żydowskiego im. Gaona Wileńskiego. Druga część książki koncentruje się wokół kilkunastu przejmujących historii rodzinnych, które, mimo że wydarzyły się przeszło 70 lat temu, nadal żyją nie tylko w pamięci świadków, ale także w świadomości kolejnych pokoleń. Bazując na dostępnych źródłach i dokumentach, rozmowach z ukrywanymi oraz rodzinami Sprawiedliwych, autorka wybrała 11 historii rodzinnych – m.in. historię Marii Fedeckiej, Ignacego i Katarzyny Bujelów, Janiny Strużanowskiej i innych oraz jednego bohatera zbiorowego – Kościół katolicki.