Wilno i Wileńszczyzna
Antoni Radczenko

Mniej znani polscy literaci z Wilna i Wileńszczyzny

Mówiąc o polskim, literackim Wilnie drugiej połowy XX wieku ograniczamy się zazwyczaj do dwóch znanych nazwisk - Tadeusza Konwickiego oraz Czesława Miłosza. Pierwszy urodził się w Wilnie, chociaż swą karierę literacką rozpoczął po wojnie w Warszawie, natomiast Miłosz w grodzie Giedymina rozpoczynał swój literacki szlak.

Z pewnością dla wielu znana jest również twórczość Józefa Mackiewicza, który tworzył na emigracji. W powojennej polskiej literaturze tworzyli również inni pisarze i poeci pochodzący z Wileńszczyzny. Warto wymienić chociażby Teresę Lubkiewicz-Urbanowicz autorkę słynnej „Bożej podszewki”.

Teresa Lubkiewicz-Urbanowicz – twórczyni skandalicznej „Bożej podszewki”

23 listopada 1997 r. TVP wyemitowała pierwszy odcinek serialu „Boża podszewka” w reżyserii Izabelli Cywińskiej, który powstał na podstawie powieści o tym samym tytule Teresy Lubkiewicz-Urbanowicz. Powieść przedstawia dramatyczne losy Marianny Jurewiczówny, jej rodziny oraz mieszkańców Wileńszczyzny z lat 1900-1944. Główna bohaterka powieści i serialu Mariana Jurewiczówna, wzorowana na matce pisarki, przez rodzinę nazywana jest „niedonoskiem” z powodu jej wcześniactwa, czuje się niekochana i odtrącona.

Serial wywołał liczne protesty środowisk kresowych, które zarzucały reżyserce przekłamanie oraz nieznajomość realiów dawnych kresów Rzeczypospolitej. „Kiedy Teresa Lubkiewicz-Urbanowicz pokazała mi tekst swojej powieści, zwariowałam ze szczęścia, że coś tak niezwykłego wpadło mi w ręce. Od razu wiedziałam, że to świetny materiał na serial. Dojrzeli to też czujni redaktorzy w ówczesnej telewizji, towarzyszyli mi od początku i nigdy nie zaczynali rozmowy od pytania, ile to będzie kosztować” – wspominała po latach w wywiadzie dla „Gazety Wyborczej” reżyserka serialu Cywińska.

W 2005 r. powstała druga część serialu  Boża podszewka II, która opowiada o powojennych dziejach rodziny Jurewiczów.

Autorka „Bożej Podszewki” urodziła się w 1930 roku w Lidzie, ale dzieciństwo spędziła w Wilnie. W ramach tzw. repatriacji w 1946 r. przeniosła się na Dolny Śląsk. Później studiowała dziennikarstwo w Warszawie.

W 1974 otrzymała nagrodę im. Stanisława Piętaka oraz pierwsze miejsce w konkursie Teatru Ateneum za sztukę „Wijuny”. Teresa Lubkiewicz-Urbanowicz jest autorką słynnego słuchowiska radiowego „W Jezioranach”, które było nadawane na falach Polskiego Radia. Serial emitowany był bez przerwy od 29 maja 1960 roku przez dwie dekady, do grudnia 1981, kiedy to po wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego autorzy i obsada zadecydowali o zaprzestaniu nagrywania nowych odcinków. Jeziorany powróciły na antenę Polskiego Radia w maju 1983. Współcześnie W Jezioranach pozostaje najczęściej słuchaną audycją literacką Polskiego Radia, incydentalnie słucha jej przeszło 2,5 miliona osób a regularnie – blisko 2 miliony.

W latach 80-tych Teresa Lubkiewicz pisała felietony dla „Dziennika Polskiego” w Londynie. W 2005 r. ukazał się jej zbiór opowiadań „Babskie nasienie”.


Henryk Szylkin – popularyzator wileńskich twórców z Zielonej Góry

1 listopada 1928 r. w zaścianku Santoka, leżącym nieopodal Nowych Święcian, przyszedł na świat przyszły poeta Henryk Szylkin. Uczęszczał do szkoły powszechnej w Rymkach i Nowo-Święcianach. Po repatriacji zamieszkał w Nowej Soli. Od lat jest powiązany z Zieloną Górą. Zadebiutował w roku 1954 na łamach tygodnika „WTK”.

Nigdy nie zapominał o miejscu swego pochodzenia. „W Wilnie, w Nowo Święcianach, w Podbrodziu, w Kiejdanach pozostała część mojej rodziny. Dlatego co roku odwiedzam Wileńszczyznę i mój rodzinny dom. Są to także kontakty z polskim środowiskiem literackim Wilna. Byłem tym, który rozpoczął ruch wydawniczy; w 1985 r. przygotowałem do druku antologię, czyli zbiór wierszy młodych polskich poetów pt. Sponad Wilii cichych fal. Była to pierwsza od czterdziestu lat polska książka wydana na Litwie” – powiedział w wywiadzie dla tygodnika „Niedziela” poeta.

Na Litwie ma przyjaciół nie tylko wśród miejscowych Polaków, ale również wśród Litwinów.
„Oczywiście, mam na Litwie przyjaciół. Znakomitych. Jednym z nich jest litewski pisarz, mój tłumacz Albinas Bernotas. Odwiedzam go co roku. Moim serdecznym przyjacielem był także Eduardas Mieżelaitis, jeden z największych pisarzy litewskich” – powiedział w tym samym wywiadzie literat.

Wiersze Szylkina były tłumaczone na litewski, rosyjski, białoruski, niemiecki, ukraiński. Od lat jest prezesem Towarzystwa Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej w Zielonej Górze.

Witold Niedźwiedzki – od Wileńszczyzny do Sodomy

Urodzony w 1929 r. w podwileńskich Siekańcach Witold Niedźwiedzki był nie tylko pisarzem, ale również reporterem oraz podróżnikiem. Zwiedził kraje Afryki Północnej oraz Azji Mniejszej. W wyniku licznych podróży powstały książki W pobliżu raju (1976). Sahra (1985) oraz Sodoma(2004).

W latach II wojny światowej był żołnierzem wileńskiej AK. Do Polski wyjechał w 1946 roku. W 1956 roku ukończył studia polonistyczne na Uniwersytecie Wrocławskim. Pracę dziennikarską rozpoczął w piśmie „Odra”. Był redaktorem naczelnym „Nowin Jeleniogórskich”, „Nadodrza” oraz „Rolniczej Warty”. Publikował się też w czasopiśmie „Lamus”.

W swych pierwszych książkach „Krętych ścieżki” ,,Droga do Samossier” i „Odnaleźć siebie” opisał własne doświadczenia z młodości spędzonej na Wileńszczyźnie oraz udziale w Armii Krajowej.
Jego utwory były tłumaczone na języki: niemiecki, rosyjski, czeski, litewski, łotewski, a nawet na górnoałtajski.

Zmarł w roku 2005 w Gorzowie Wielkopolskim.

Janusz Rolicki – od „Polityki” do Gierka

Janusz Rolicki to przede wszystkim znany polski dziennikarz oraz działacz lewicowy. Urodził się w 1938 roku w Wilnie. Ojciec był oficerem AK, a później służył w Armii Berlinga. Matka wraz z czteroletnim synem w 1942 r. przeprowadziła się do Warszawy.

„Po wybuchu wojny Wilno – kolejno sowieckie, litewskie, znowu sowieckie i niemieckie – stało się dla niej obce, nie czuła się w nim bezpiecznie. W 1942 r. postanowiła przedostać się ze mną do Warszawy, gdzie mieszkała jej matka i liczna rodzina. Nie miała jednak dokumentów umożliwiających legalną podróż. Wynajęła – kosztowało ją to większość oszczędności – przewoźnika gotowego przerzucić ją wraz ze mną ciężarówką do Warszawy. Był z tym spory kłopot – cierpię na chorobę lokomocyjną. Straszliwie wymiotowałem w samochodzie, byłem niezwykle uciążliwym pasażerem (…) Ojciec został w Wilnie. Może czuł się w tym mieście lepiej niż mama? Pochodził z Krakowa, nie miał rodziny w Warszawie. Poza tym w małżeństwie rodziców chyba nie wszystko dobrze się układało. W Wilnie nie mieszkali razem” – powiedział przed kilkoma laty w wywiadzie dla „Przeglądu” Rolicki.

Matka Rolickiego zginęła w pierwszych dniach Powstania Warszawskiego. Ojca również więcej nie widział. Został wychowany przez ciotkę.

W 1962 r. ukończył historię na Uniwersytecie Warszawskim. Jako reporter pisał dla „Polityki” i „Kultury”.  Był naczelnym redaktorem publicystyki kulturalnej Telewizji Polskiej (1974–1977), dyrektorem programowym i generalnym ds. artystycznych (1977–1980).   W latach 1996–2001 pełnił funkcję redaktora naczelnego „Trybuny”, później związany m.in. z gazetą „Fakt” i tygodnikiem „Uważam Rze”.

Jest autorem licznych zbiorów reportaży i wywiadów-rzek z Edwardem Gierkiem: „Edward Gierek. Przerwana dekada”, „Edward Gierek. Replika”, „Edward Gierek. Życie i narodziny legendy”.

Próbował swych sił w polityce. W 1997 bez powodzenia kandydował do Sejmu z listy SLD w wyborach parlamentarnych. Od 1998 do 2002 sprawował mandat radnego sejmiku mazowieckiego. Później wystąpił z SLD i związał się z Samoobroną.

Zbigniew Żakiewicz – autor „Sagi wileńskiej”

„Żakiewicz dobrze znany jest jako autor znakomitych, napisanych bardzo plastycznym, soczystym, rzekłbym, smakowitym językiem powieści i opowiadań, bardzo sensualnych, w dotykalny wręcz sposób oddających skomplikowane kształty świata. Uważany jest za jednego z trzech, obok Pawła Huellego i Stefana Chwina, najwybitniejszych pisarzy Wybrzeża, którzy stanowią też czołówkę w całej polskiej literaturze” – wspominał na łamach „Acta Polono-Ruthenica” w roku 2010.Grzegorz Ojcewicz.

Zbigniew Żakiewicz urodził się w 1933 roku w Wilnie. Dzieciństwo spędził w Mołodecznie, gdzie jego ojciec był nadleśniczym w majątku Tyszkiewicza. W 1946 r. wraz z matką, ojciec umarł rok wcześniej, przeniósł się do Łodzi, a później do Gdańska. Zawodowo związany z Uniwersytetem Gdańskim.

Żakiewicz jest zaliczany do pisarzy nurtu kresowego. Wileńszczyźnie poświęcił m.in. powieści „Saga Wileńska”, „Tryptyk Wileński” oraz „Wilio w głębokościach morza”.

W latach siedemdziesiątych XX wieku tworzył również prozę eksperymentalną, oniryczną, zdradzającą jego zainteresowania fantasmagoriami francuskiej nouveau roman, z licznymi echami twórczości Białoszewskiego, Gombrowicza czy Konwickiego.

Zmarł w roku 2010 w Gdańsku.

Eugeniusz Paukszta – autor powieści historycznych i młodzieżowych

Sporą popularnością w latach 60 i 70-tych XX wieku cieszyły się powieści historyczne, współczesne i dla młodzieży Eugeniusza Paukszty, który w 1916 roku urodził się w Wilnie. W Wilnie ukończył gimnazjum, a później studiował prawo na Uniwersytecie Wileńskim. Brał udział w kampanii wrześniowej. Wstąpił do AK. W 1942 r. został aresztowany przez Gestapo i więziony w Kownie, skąd uciekł. Po ucieczce ponownie wznowił działalność w Armii Krajowej. Był nawet dowódca jednego z oddziałów.

Po wojnie repatriował się do Polski. Mieszkał w Gliwicach, Poznaniu i Inowrocławiu. W 1979 roku zmarł w Inowrocławiu, ale został pochowany w Poznaniu. Pisał książki dla młodzieży m.in. „Zatoka Żarłocznego Szczupaka” czy „Znak żółwia”. Wątek wileński i kresowy pojawia się w powieści „Wszystkie barwy codzienności”, gdzie przełożona pielęgniarek w szpitalu Maria pochodzi z Wileńszczyzny.

Artykuł powstał w ramach projektu „Dialog pomiędzy narodami”, który jest współpfinansowany przez Fundusz Wsparcia Prasy, Radia i Telewizji.

Tagi:

srtfondas

Więcej informacji
Radio Znad Wilii


Radio ZW FUN


Radar Wileński – Poinformuj nas!