Opinie
Jarosław Wołkonowski

Prof. Wołkonowski: Maturzyści szkół polskich zdobywają mniej „koszyków studenta”

Na Litwie istnieje sieć polskojęzycznych szkół państwowych, składająca się z 40 gimnazjów i szkół średnich, w których corocznie w latach 2010-2017 składało maturę około 1000 maturzystów. Celem artykułu jest zbadanie poziomu wstąpienia na wyższe studia na Litwie maturzystów polskojęzycznych gimnazjów za pośrednictwem „koszyka studenta” w porównaniu do średniej krajowej. Ten nowy model szkolnictwa wyższego na Litwie wprowadzony został w 2009 roku. W artykule za pomocą danych z ogólnokrajowego systemu rekrutacji zostanie przedstawiony nie tylko poziom polskojęzycznego szkolnictwa na Litwie w porównaniu do średniej krajowej, ale i poziom gimnazjów polskojęzycznych.

Prof. Wołkonowski: Maturzyści szkół polskich zdobywają mniej „koszyków studenta”
Jarosław Wołkonowski/ Fot. Joanna Bożerodska

Reforma szkolnictwa wyższego – „koszyk studenta”

Polityczno-gospodarcza transformacja na Litwie w pierwszych latach 90. XX wieku dotknęła szeroki wachlarz życia społeczeństwa kraju. Wolnorynkowe mechanizmy, jakie zostały wprowadzone do gospodarki krajowej wdrożone zostały również do sfery szkolnictwa wyższego – początkowo nastąpił podział na uczelnie uniwersyteckie i kolegia, a następnie obok państwowych uczelni wyższych pojawiły się prywatne.

Aby wprowadzić wolnorynkowy mechanizm konkurencyjności w 2009 roku został zmieniony system finansowania szkolnictwa wyższego wprowadzając „koszyk studenta”. Sens nowego modelu sprowadzał się do zasady pieniądze za studentem – „koszyk studenta” zawierał wszystkie koszta studiów (wynagrodzenia wykładowców i pracowników administracyjno technicznych, badania naukowe, utrzymanie bazy materialnej itp.) związane z studiami na jednego studenta danego kierunku studiów w okresie jednego roku.

Liczbę koszyków ustalał rząd Litwy i oscylowała ona wokół 47% od liczby maturzystów, dlatego wprowadzono też listę rankingową dla kandydatów ubiegających się o „koszyk studenta”, który zapewniał bezpłatne studia. Oceny z matury na poziomie państwowym decydowały, który z kandydatów otrzyma „koszyk studenta” (według listy rankingowej) – kandydat, który trafił na listę „koszyka studenta” miał bezpłatne wyższe studia, natomiast, kandydat, który nie otrzymał „koszyka studenta”, mógł wstąpić na studia płatne – czesne takich studiów praktycznie było równe „koszykowi studenta”. Model ten pozwolił również na przyznania budżetowych środków finansowych dla niepaństwowych szkół wyższych, ponieważ student, który otrzymał „koszyk studenta” dokonywał wyboru uczelni, na której będzie studiował – według zasady pieniądze za studentem. W taki oto sposób na Litwie wprowadzony został liberalny wolnorynkowy mechanizm szkolnictwa wyższego. Ilość koszyków oraz ich liczba na kierunkach studiów pozwoliły dla państwa na korygowanie strumieniem studentów, przyznając na kierunki ważne dla rozwoju gospodarki kraju większą liczbę koszyków, co dawało możliwość bezpłatnych studiów dla większej liczby osób na takich kierunkach.

Aby zbadać tę sytuację rozpatrzmy najpierw tendencję liczby „koszyków studenta”.

Tabela 1:

Liczbę „koszyków studenta” (wiersz drugi tabeli 1) oraz podział ich na studia uniwersyteckie i w kolegiach (wiersze trzeci i czwarty w tabeli 1) ustalało Ministerstwo Oświaty i Nauki Republiki Litewskiej. W piątym wierszu tabeli 1 podana jest liczba maturzystów w kraju dla każdego roku, w szóstym zaś wierszu – średnia krajowa wstąpienia na bezpłatne wyższe studia z „koszykiem studenta” dla każdego roku, zaś w ostatniej kolumnie ostatniego wiersza – średni poziom krajowy dla badanego okresu 2010-2017. W kolejnych dwóch tabelach podane są dane „koszyków studenta” na kierunki studiów.

Tabele 2 i 3:

Z danych zawartych w Tabelach 2 i 3 widzimy wyraźną tendencję malejącej liczby „koszyków studenta” na kierunki nauk humanistycznych i społecznych oraz wzrost liczby koszyków na nauki fizyczne i technologiczne (z 40,4% od ogółu w 2010 roku do 48,3% w 2017 roku) zarówno na studiach uniwersyteckich jak i w kolegiach. Ta tendencja będzie bardziej widoczna, jeżeli uwzględnimy kurczącą się liczbę uczniów i maturzystów w szkołach kraju, uczniów i maturzystów w szkołach polskojęzycznych oraz studentów w kraju.

Tabela 4  i 5:

W tabeli 5 w wierszach dwa – cztery są przedstawione dane o liczbie „koszyków studenta” i liczba maturzystów w kraju oraz poziom krajowy przyznanych koszyków w danym roku – jak widzimy w ostatnich latach wzrósł poziom przyznanych koszyków w porównaniu do liczby maturzystów niż było to na początku badanego okresu. W wierszach pięć – siedem zostały przedstawione dane o liczbie „koszyków studenta” przyznanych dla maturzystów z szkół i gimnazjów polskojęzycznych, liczbie maturzystów w tych szkołach i poziom tych szkół i gimnazjów według kryterium przyznanego koszyka.

Jak widzimy z tych danych w Tabeli 5 poziom koszyków przyznanych dla maturzystów szkół i gimnazjów polskojęzycznych był zawsze mniejszy niż poziom krajowy w granicach 10,5 punktów procentowych (dalej p.p.) w roku 2010, do 26,6 p.p. w roku 2017 i różnica ta miała tendencję wzrostową, co jest zagrożeniem. Dosyć ważnym czynnikiem są wyjazdy maturzystów z polskojęzycznych szkół i gimnazjów na studia do Polski ze stypendium Rządu RP, gdyż te osoby nie zgłaszają udziału o przyznanie im „koszyka studenta” na Litwie. Zostało to uwzględnione w ostatnich dwóch wierszach tabeli 5 – jak widzimy różnica w poziomach uległa zmianie – w granicach od 7,6 p.p. w 2011 roku do 21,9 p.p. w roku 2017.

W tabelach 6 i 7 są dane na temat udziału i liczby „koszyków studenta” przyznanych dla maturzystów z polskojęzycznych gimnazjów w porównaniu do średniej krajowej – jest to ranking polskojęzycznego szkolnictwa na Litwie według „koszyka studenta”.

Tabele 6 i 7: 

Analizując tabelę 6 widzimy, że tylko gimnazjum im. J. I. Kraszewskiego według kryterium średniego udziału „koszyka studenta” w badanym okresie 2010-2017 miała wyższy poziom 51,3% – niż średnia krajowa w tym okresie – 47,3%, zaś w odrębnych latach poszczególne gimnazja przekraczały średni poziom krajowy: w 2010 roku – 6 gimnazjów (J.I. Krszewskiego w Wilnie, K. Parczewskiego w Niemenczynie, E. Orzeszkowej w Białej Wace, św. Kazimierza w Miednikach, w Rukojniach, J. Słowackiego w Bezdanach); w 2011 roku – 6 gimnazjów (J.I. Kraszewskiego w Wilnie, H. Sienkiewicza w Landwarowie, Wł. Syrokomli w Wilnie, J. Lelewela w Wilnie, Szkoła średnia w Ciechanowiszkach, St. Batorego w Ławaryszkach); w 2012 roku – 2 gimnazja (A. Mickiewicza, w Awiżeniach); w 2013 roku – 5 gimnazjów (J.I. Kraszewskiego w Wilnie, K. Parczewskiego w Niemenczynie, H. Sienkiewicza w Landwarowie, w Rukojniach, w Pogirach); w 2014 roku – 7 gimnazjów (J.I. Kraszewskiego w Wilnie, K. Parczewskiego w Niemenczynie, w Mickunach, w Grzegorzewie, w Awiżeniach, E. Orzeszkowej w Białej Wace, w Rukojniach); w 2015 roku – 2 gimnazja (im. H. Sienkiewicza w Landwarowie, w Mickunach), w 2016 roku – 2 gimnazja (K. Parczewskiego w Niemenczynie, A. Mickiewicza w Dziewieniszkach); w 2017 roku – 1 gimnazjum (J.I. Kraszewskiego w Wilnie). Analizując te dane widzimy duże wahania w liczbie „koszyka studenta” dla poszczególnych lat i dla gimnazjów. Szczególnie to widzimy w przypadku gimnazjów, w których maturzystów było kilka lub kilkanaście osób.

W tabeli 7 podane są dane na temat przyznanych „koszyków studenta” i liczby maturzystów polskojęzycznych gimnazjów i szkół średnich w badanym okresie. Z tabeli widzimy, że w latach 2010-2017 ukończyło w polskojęzycznych gimnazjach i szkołach średnich 8378 maturzystów, z których 2648 otrzymało „koszyk studenta”, co stanowiło 31,6% od ogółu maturzystów polskojęzycznych gimnazjów. Przy średniej krajowej (47,3%) liczba koszyków studenta jest 3963 koszyki – wynikają stąd niedobory 1315 koszyków dla maturzystów polskojęzycznych gimnazjów.

W tabeli 8 są przedstawione dane o kierunkach studiów, jakie wybrały osoby, mające „koszyk studenta” z polskojęzycznych gimnazjów i szkół średnich w latach 2010-2017.

Tabela 8:

Analizując dane z Tabeli 8 widzimy, że struktura przyznanych „koszyków studenta” maturzystom polskojęzycznych gimnazjów różni się od struktury krajowej – największe różnice są w udziałach kierunków studiów z nauk społecznych, gdzie przyznano „koszyków studenta” więcej o 6,4 p.p., zaś w przypadku kierunku studiów z nauk technologicznych i fizycznych – o 4,3 p.p. mniej, podobnie w przypadku nauk biomedycznych – o 2,7 p.p. mniej. Te różnice świadczą o ukierunkowaniu społeczno-humanistycznym i słabszym poziomie (zainteresowaniu) nauk technologiczno-biomedycznych.

Wnioski

1. W latach 2010-2017 polskojęzyczne gimnazja i szkoły średnie na Litwie ukończyło 8378 maturzystów, z nich 2648 otrzymało „koszyki studenta”, co zapewniło im bezpłatne studia wyższe. Stanowiło to 31,6% od ogółu maturzystów, przy średniej krajowej 47,3% w badanym okresie. Różnica poziomów jest 15,7 p.p., – stanowi to niedobory 1315 „koszyków studenta” dla maturzystów polskojęzycznych gimnazjów.

2. Udział maturzystów z „koszykiem studenta” z gimnazjów polskich na Litwie ma tendencję malejącą: z 35,8% (średnia krajowa 46,3%) w roku 2010 do 27,6% w 2016 roku (średnia krajowa 50,1%). Jest to trend, który pogarsza stan polskojęzycznego szkolnictwa na Litwie – różnica pogłębia się między średnią krajową a poziomem polskojęzycznego szkolnictwa według kryterium liczby „koszyków studenta”. Należy odnotować lekki wzrost w 2017, który spowodowany był ogólnym wzrostem liczby koszyków w kraju przy spadającej liczbie maturzystów – 28,2% (średnia krajowa 54,7%) i różnicy 26,5 p.p. do średniej krajowej.

3. Spośród 40 zbadanych polskojęzycznych gimnazjów i szkół średnich tylko jedna, a mianowicie gimnazjum im. J. I. Kraszewskiego ma lepszy wynik (51,3%) za lata 2010-2017 niż średnia krajowa w tym okresie (47,3%). Kolejne dwa gimnazja (gimnazjum im. K. Parczewskiego w Niemenczynie i gimnazjum im. H. Sienkiewicza w Landwarowie) ustępują od średniej krajowej w granicach 0,4 p.p. i 2,1 p.p. – ta różnica jest bardzo nieduża. W odrębnych badanych latach poszczególne (16) gimnazja osiągały poziom średniej krajowej.

4. Kolejne 4 polskojęzyczne gimnazja według listy rankingowej (L.p. 4-7) zamieszczonej w tabelach 6-7 różnica sięga od 8,4 p.p. do 10 p.p. – różnica ta jest znacząca, jednak w poszczególnych latach gimnazja te przekroczyły poziom średni kraju, według poziomu przyznanych „koszyków studenta”.

5. Malejący udział „koszyka studenta” wśród maturzystów gimnazjów polskich nakłada się na okres wprowadzenia ujednoliconego egzaminu z państwowego języka litewskiego w 2013 roku.

6. Należy odnotować malejącą liczbę uczniów w szkołach na Litwie i polskojęzycznych szkołach oraz spadek liczby studentów o 37,5% – z 201 tys. w roku 2010 do 126 tys. w roku 2017. Jest to skutek błędnej polityki prorodzinnej prowadzonej przez władze Litwy – Sejmu i Rządu Republiki Litewskiej. Niezbędne są badania ile szkół zostało zamkniętych i ile nauczycieli zwolniono z pracy z powodu błędnej polityki prorodzinnej.

7. Struktura „koszyków studenta” maturzystów gimnazjów polskich i krajowa różni się zwiększonym udziału kierunków studiów z nauk społecznych oraz nauk humanistycznych i zmniejszonym udziałem kierunków studiów z nauk technologiczno-fizycznych i biomedycznych.

8. Przy spadającym udziale „koszyków studenta” dla maturzystów polskich gimnazjów trudno będzie polskiej mniejszości osiągnąć średni krajowy poziom wyższego wykształcenia na Litwie.

Podziękowanie

Autor składa podziękowanie prof. Pranasowi Žiliukasowi prezydentowi LAMA BPO za udostępnienie danych na temat liczby „koszyków studenta” przyznanych dla absolwentów gimnazjów polskojęzycznych na Litwie w latach 2010-2017.

Streszczenie

Na Litwie w 2009 roku wprowadzono liberalny model finansowania szkolnictwa wyższego na podstawie „koszyka studenta” zgodnie z zasadą „pieniądze za studentem”. Państwo litewskie, według tego modelu, przyznając „koszyk studenta” dla kandydata na studia, według kryterium ocen maturalnych, przyznało bezpłatne studia praktycznie dla połowy maturzystów. W latach 2010-2017 (w ciągu ośmiu lat) polskojęzyczne gimnazja i szkoły średnie na Litwie ukończyło 8378 maturzystów, z nich 2648 otrzymało „koszyki studenta”, co zapewniło im bezpłatne studia wyższe. Stanowiło to 31,6% od ogółu maturzystów, przy średniej krajowej 47,3% w badanym okresie. Różnica poziomów jest 15,7 p.p., – stanowi to niedobór 1315 „koszyków studenta”. Udział maturzystów z gimnazjów polskich na Litwie ma tendencję malejącą: z 35,8% (średnia krajowa 46,3%) w roku 2010 do 27,6% w 2016 roku (średnia krajowa 50,1%). Jest to trend, który pogarsza stan polskojęzycznego szkolnictwa na Litwie – różnica pogłębia się między średnią krajową a poziomem polskojęzycznego szkolnictwa według kryterium liczby „koszyków studenta”. Spośród 40 zbadanych polskojęzycznych gimnazjów i szkół średnich tylko jedna, a mianowicie gimnazjum im. J. I. Kraszewskiego ma lepszy wynik (51,3%) za lata 2010-2017 niż średnia krajowa w tym okresie (47,3%). Kolejne dwa gimnazja (gimnazjum im. K. Parczewskiego w Niemenczynie i gimnazjum im. H. Sienkiewicza w Landwarowie) ustępują od średniej krajowej w granicach 0,4 p.p. i 2,1 p.p. – ta różnica jest bardzo nieduża. W latach 2010-2017 jeszcze 14 gimnazjów osiągały w odrębnych latach poziom średniej krajowej, jednak ich średni poziom za badany okres był niższy niż średnia krajowa w latach 2010-2017.

Niniejszy tekst ukazał się drukiem w Roczniku Stowarzyszenia Naukowców Polaków Litwy, Rok 2017, Tom 17, ss. 201-217, więcej o Roczniku na http://snpl.lt/rocznikT17.php